Uit: Ravage #1 van 12 januari 2001

Affliction

Ontregelende, diepgravende karakterstudie over zelfdestructieve personage

Door de ondoorgrondelijke wegen van de filmdistributie is een van de beste films uit de jaren negentig alsnog in de Nederlandse bioscopen beland. Affliction (1997!) van de Amerikaanse regisseur en scenarist Paul Schrader is gesitueerd in een winters, onooglijk provinciestadje.

Hoofdpersoon Wade Whitehouse is een gescheiden vader en politieman. De acteur Nick Nolte geeft hem indringend en rauw gestalte. Hij is een getormenteerde man met een verbeten rechtvaardigheidsgevoel die zijn demonen allang niet meer onder controle heeft. Gekweld door onder meer ondragelijke tandpijn, de dood van zijn moeder, corrupte dorpsnotabelen en een moordzaak belandt hij in een neerwaartse spiraal. Wat hem meedogenloos naar de afgrond duwt, is zijn door een gewelddadige vader vergiftigde jeugd.

Dit is meteen ook het hoofdthema van Affliction; de cyclus van geweld van vader op zoon. Hoezeer Wade probeert om niet zoals zijn vader te worden, hoezeer hij zijn vader ook haat, hij is niet bij machte om te ontsnappen aan de moorddadige geweldcyclus. Het thema, de gevolgen van huiselijk geweld, is het onderwerp van menig 'waargebeurde' tv-film. Gebaseerd op Russell Bank's roman (1989) heeft Schrader echter de banale valkuilen op een bewonderenswaardige wijze omzeild.

Affliction herinnert aan het soort filmdrama dat in het Amerika van de jaren zeventig gemaakt werd. Ontregelende, diepgravende karakterstudies over zelfdestructieve personages zoals Bob Rafelson's Five Easy Pieces, James Toback's Fingers en Martin Scorcese's Taxi Driver. Paul Schrader werd beroemd door zijn scenario's voor films als Taxi Driver en Raging Bull van regisseur Martin Scorcese.

Als regisseur heeft hij een opvallend oeuvre van dertien films op z'n naam staan. Zijn regiedebuut met het politieke drama Blue Collar (1978) over drie fabrieksarbeiders die in opstand komen tegen een corrupte vakbond, heeft een verrassende complexiteit. De film is tegelijkertijd anti vakbond en marxistisch. Een vreemde combinatie die typisch is voor zijn eigenzinnige verteltrant.

Affliction lijkt op een thriller, maar toch breekt de film dwars door genre conventies heen. Dat komt door de conflicterende gezichtspunten: de vertelstem van Wade's broer (Willem Dafoe) die bedrieglijke informatie verschaft en het bewustzijn van Wade die door middel van rafelige flashbacks het huiselijke geweld van hun vader toont.

James Coburn in de bijrol van vader is briljant gecast. Met zijn verleden als joviale actieheld uit de jaren zestig in het achterhoofd hakt zijn portrettering van een angstaanjagende sadistische patriarch er diep in; hij kreeg er een Oscar voor. Coburn als vader toont exact waar de film over gaat: mannen die bang zijn dat ze geen mannen zijn. Schrader's oeuvre zit vol met dergelijke mannen: Travis Bickle in Taxidriver, de Raging Bull van de gelijknamige film en de hoofdpersoon van American Gigolo (1980).

Schrader was zo'n man volgens Peter Bisskind's roddelachtige kroniek over het nieuwe Hollywood van de jaren zeventig 'Easy Riders, Raging Bulls'. In dit boek wordt zijn destructieve levenswandel in de jaren zeventig uitvoerig beschreven, zoals zijn voorliefde voor vuurwapens, zijn meedogenloze carrièredrang, drugsverslaving en zelfmoord neigingen. In het boek wordt betoogd dat de grote filmmakers uit de jaren zeventig na hun successen opgebrand waren.

Het feit dat er vrijwel geen serieuze films, waarin de politiek en sociale realiteit aan bod komt, meer gemaakt worden heeft meer te maken met economische factoren. Het kostte Schrader vijf jaar om zijn film te maken en hij had een schamele 6 miljoen dollar budget tot zijn beschikking.

Daarom lijkt Affliction meer op een undergroundfilm dan op Hollywood entertainment. Dergelijke beperkingen hebben ertoe bijgedragen dat Schrader zonder compromissen kon maken hetgeen hij voor ogen had. Affliction lijkt een zeer persoonlijke film te zijn geworden; de regisseur heeft zichzelf weggecijferd om vooral de acteurs ruimte te geven. Het schitterende ensemble van acteurs heeft dit vertrouwen ruimschoots terug betaald.

Rauw en verontrustend is Affliction. Het is ook een genuanceerde ingetogen film over het sluimerende geweld in de Amerikaanse samenleving. Een klein wonder dat een dergelijke film nog gemaakt kan worden. De distributie is een ander heikel punt. Gelukkig hebben films door middel van video en DVD een langer leven dan het bioscooproulement. Daarom kan een meesterwerk als Affliction nog jaren voortleven.

Ulrik van Tongeren