Uit: Ravage #297/298 van 17 dec 1999
Grondlegger van het sociaal-anarchisme
Domela Nieuwenhuis. Wat zou hij vandaag de dag doen? Ik vraag het me af, terwijl ik door het museum dwaal dat ter ere van hem is ingericht. Zou Domela een muisarm hebben gekregen, omdat hij zo graag op het internet surft, op zoek naar internationale contacten?
De tachtigste sterfdag van volksanarchist Domela Nieuwenhuis (1846-1919) is in kleine kring niet onopgemerkt voorbij gegaan. Zo werd op 19 november een bijeenkomst in Amsterdam gehouden bij het standbeeld van Domela, aan het Westerpark. Zelfs nieuwsgierige buurtbewoners die weinig met anarchisme op hebben, kwamen even een kijkje nemen. Een dag later werd in het in juni geopende Domela Nieuwenhuis Museum in Heerenveen een tentoonstelling geopend. Centraal stond het boekwerk dat Domela in 1904 als huldeblijk van zijn kameraden en vrienden kreeg aangeboden.
Maar hij had ook vijanden. 'Onbetrouwbaar idealist, beklagenswaardig zenuwlijder, beunhaas, hardschreeuwer, nulliteit, gewetenloze volksmenner, dolle dweper.' De opsomming komt uit Domela Nieuwenhuis van Albert de Jong. Ook in het museum vindt je heel wat hate mail aan Domela gericht. Lachen geblazen. Je beseft erdoor dat Domela bepaald geen onbeduidende persoon was, en dat kleinburgerlijk Nederland hem als een bedreiging zag.
Varkensleer
De herdenking begon met een lezing van Homme Wedman, over de filosoof Leo Polak. In het bijzonder over het verschil tussen autonomie en heteronomie, tussen handelen volgens je eigen normen en waarden, of doen wat een ander zegt. Wedman benadrukte dat Polak noch Domela Nieuwenhuis 'leveranciers van kookboeken voor een nieuwe maatschappij' zijn. Uiteindelijk moet een mens zelf iets zien te klutsen van de anarchistische recepten die hij of zij krijgt voorgeschoteld. Een vijftigtal oudere en jongere belangstellenden voor de anarchie luisterden aandachtig toe. Het kan nooit kwaad om je nog eens over een anarchistisch vraagstuk te bezinnen, ook al is het uitgekauwd. Domela-kenner Bert Altena vertelde vervolgens op grappige wijze over de wijze waarop het gedenkboek in 1904 werd aangeboden. Het boek is nogal zwaar, en er moest dan ook een kar aan te pas komen. De verslaggever zijn helaas de sappige details niet bijgebleven, omdat hij in de lach schoot. Maar dat het in die tijd niet allemaal bloedserieus was, is een feit.
Het boekwerk ligt ter bezichtiging in het museum, in de ruimte vooraan die steeds van samenstelling wisselt. Kameraden en vrienden had Domela gelukkig ook heel wat. Een indrukwekkend boekwerk is het, van wel een meter hoog, gebonden in een varkensleren band met zilverbeslag ingelegd in bloedkoralen. Dat varkensleer doet de wenkbrauwen wel een beetje fronsen, gezien Domela's vegetariërschap. Aan de wanden zijn de vele dankbrieven te zien. Je kunt niet altijd even goed wijs uit de kleine lettertjes, maar dat geeft niet. Het gaat om de sfeer die wordt opgeroepen, de warme solidariteit. Wie daar gevoelig voor is, kan zijn of haar hart ophalen.
Een trapje op, en je kunt je vergapen aan het fraaie Domela-portret geschilderd door zijn zoon Cesar. Verderop sta je in Domela's werkkamer, waar een gewijde rust heerst. Al hoor je wel steeds een informatieve commentaarstem. Dan een vergaderzaal van rond de eeuwwisseling en een nagebootste volksherberg. In alle ruimten zijn computers waarmee je op handige wijze allerlei informatie kunt opvragen. Kosten noch moeite zijn gespaard, en terecht. In hermetisch vergrendelde boekenkasten staan tal van oude boeken. Deze doen heftig aan.
Parlement
Christen van huis uit, brak Domela al snel met het geloof en begaf zich op het maatschappelijk geëngageerde pad. Hij werd een grondlegger van het socialisme in Nederland, was anti-militarist, en anti-godsdienst. Was een tijdje sociaal-democraat en belandde zelfs in de Tweede Kamer, maar hield het daar niet lang vol. Velen denken nog steeds dat Domela er weinig van bakte in het parlement. Hij zou als politicus niet genoeg talent hebben gehad. Maar feit is dat hij niet serieus werd genomen door zijn collega-politici. Terwijl hij met voorstellen kwam die vandaag de dag vanzelfsprekend in onze oren klinken. Van de acht-urige werkdag en minimumloon tot zwangerschapsverlof. Van politici moest hij al gauw niets meer hebben.
De laatste twintig jaar van zijn leven - Domela stierf in 1919 - was hij overtuigd anarchist. Een volksanarchist, zou ik zeggen, een man van het volk. De arbeiders moesten zichzelf organiseren, hield hij hen voor, en zich niet door anderen de wet laten voorschrijven. Oprichter van de bladen Recht voor Allen en van De Vrije Socialist, schreef hij vooral voor de gewone man en vrouw. Hij hield lezingen in het hele land, at en overnachtte bij de arbeiders, soms slapend in hetzelfde bed.
De begrafenis van 'de Messias van de arbeidersklasse' in 1919 was legendarisch: om deze bij te kunnen wonen, kwamen uit het hele land tienduizenden mensen naar Amsterdam toe. Velen van hen waren te voet en haalden de hoofdstad niet. De sociale strijd was toen al overgenomen door de sociaal democratie, die de revolutiaren langzaam maar zeker alle wind uit de zeilen heeft gehaald. Wat rest is een stapel boeken, een standbeeld, en een museum. En een handvol anarchisten die zijn naam in ere houdt en steun vindt bij een uitspraak als: "Gelukkiger is een leven in idealen, al worden ze stuk voor stuk vernietigd, dan dat men in 't geheel geen idealen heeft".
Lezing en tentoonstelling zijn georganiseerd door het F. Domela Nieuwenhuis fonds, met onder meer Bert Altena, Willem Gruppen van de Federatie Amsterdamse Anarchisten (FAA), en de historica Hanneke Willemse. Zij hebben ervoor gezorgd dat de Domela-collectie na het vertrek uit Amsterdam in Heerenveen een prima nieuwe plek heeft gekregen. In het museum gaat jaarlijks een Domelalezing gehouden worden, rond de datum van 1 mei, de Dag van de Arbeid. Maar ook voor die tijd is het zeker de moeite waard om eens wat van de good old Domela-sfeer op te snuiven.
Marc Hurkmans
Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum, Minckelersstraat 11 (De Heerenveense School), Heerenveen, 0513-623408, www.fdnmuseum.nl
Naar boven
Naar Jaargang 1999