We Took Over

Nu de gaswolken rond Seattle zijn opgetrokken en de WTO-top definitief is mislukt, zijn alle officiële spelers in Seattle vastbesloten om de schuld op anderen af te schuiven. Van de zijde van de actievoerders wordt victorie gekraaid; de stemming zit er na het winnen van de 'Battle of Seattle' goed in.

Eigenlijk zag het er voordat de conferentie van start ging al niet best uit. Hoewel al een half jaar voor aanvang van de ministeriële top druk diplomatiek overlegd was in Genève over een ontwerptekst die de ministers vervolgens in Seattle hadden kunnen ondertekenen, lukte het niet om in Europa een akkoord te bereiken.

De Europese Unie zelf onderhandelde namens al haar vijftien lidstaten. Zij had daarvoor begin oktober al een mandaat moeten krijgen maar dit werd uiteindelijk een maand later omdat de lidstaten het niet eens konden worden over de positie van arbeid binnen de WTO (Duitsland) en een uitzondering voor culturele diversiteit (Frankrijk, welbekend als dwarsligger bij het MAI). De EU was de grootste motor achter een voorstel om de agenda van de WTO uit te breiden met onderwerpen als investeringen, overheidsbestedingen, elektronische handel en mededinging. De Verenigde Staten wilde vooral praten over landbouw en diensten. De ontwikkelingslanden waren verdeeld, sommigen wilden een akkoord over landbouw en TRIPs, maar over het algemeen waren de meesten niet erg te spreken over het voorstel van de EU. Dan was er nog een voorstel van de APEC landen (Asia Pacific Economic Co-operation), om een aantal sectoren voor te dragen voor een versnelde tariefvermindering. Hieronder vielen visserij, juwelen, chemicaliën en speelgoed en ook het zwaar omstreden voorstel voor afbraak van tarieven op bosprodukten.

Landbouw

De 135 ministers moesten binnen vier dagen een enorm scala aan problemen oplossen. Landbouw is traditioneel een lastig onderwerp binnen de WTO. Een groot aantal landen, waaronder de Verenigde Staten, Argentinië en Canada wilde dat de Europese Unie al haar exportsubsidies op het gebied van landbouw volledig zou afbreken. De Europese Unie op haar beurt wilde dat het principe van multifunctionaliteit (voedselveiligheid, dierenwelzijn etc.) werd opgenomen binnen de WTO. Even leek het erop in Seattle dat er daadwerkelijk een akkoord bereikt zou worden.

De EU had tegen die tijd het woord "multifunctionaliteit" al laten vallen (nieuw woord: nontrade concerns), maar wilde niet in de tekst opnemen dat zij al haar exportsubsidies zou elimineren. De EU wilde deze slechts afbouwen. Volgens EUlandbouwcommissaris Fischer zijn de onderhandelingen nu weer terug bij af, wat zoveel betekent dat de EU al haar concessies weer heeft teruggetrokken. Halverwege de conferentie werd een "working paper" gelanceerd door de EU, gesteund door Hongarije, Japan, Korea, Zwitserland en Turkije waarin zij onder andere het voorstel deed voor het opzetten van een werkgroep over biotechnologie. Dit lag buiten haar mandaat dat gegeven was door de lidstaten. Milieuministers uit Denemarken, Engeland, Frankrijk, België en Italië verklaarden meteen daar tegenstander van te zijn. Hoewel de EU-commissaris voor landbouw Fischer verklaarde dat de Europese Raad, waarin alle ministers van handel zitten, akkoord was, verklaarden de dag erop 12 lidstaten tegen te zijn. Nederland hoorde daar eerst niet bij maar veranderde gedurende de dag toch van mening. Pascal Lamy, Europees Commissaris van handel, leek zich niet veel zorgen over deze weerstand te maken. "Aan het einde van de onderhandelingen bepaalt de Europese Raad zelf of zij deze tekst acceptabel vindt of niet", aldus de Commissaris. Maar de tekst zou alleen aan de Raad voorgelegd worden als er al een akkoord met andere landen over was bereikt, wat natuurlijk een uiterst bizarre gang van zaken is.

Arbeid

Over implementatie en anti-dumping waren veel problemen. Ontwikkelingslanden vonden dat bepaalde verdragen uit het GATT-akkoord niet voldoende waren doorgevoerd waardoor zij weinig aan de WTO hadden gehad. De voorstellen die gedaan werden door de Europese Commissie en later door het WTO-secretariaat, vonden de ontwikkelingslanden onvoldoende. De Verenigde Staten wilden in Seattle graag een werkgroep opzetten die de relatie tussen arbeid en WTO zou onderzoeken. Om deze wens kracht bij te zetten werd president Clinton ingevlogen. Onder druk van de vakbonden die met duizenden de straat van Seattle waren opgetrokken zei Clinton dat het eventueel mogelijk moest zijn om sancties in te voeren tegen landen die zich niet aan de ILO-code hielden (International Labour Organisation). Zoals een verbod op kinderarbeid en het recht voor arbeiders om zich te organiseren. Hierover waren ontwikkelingslanden erg boos geworden. Zij denken dat deze maatregel ook protectionistisch kan worden gebruikt, om produkten uit hun land te benadelen boven dezelfde produkten uit de geïndustrialiseerde wereld waar arbeisdrechten wel gerespecteerd worden. Clinton had het trouwens niet over de Amerikaanse producenten van kleding, sportschoenen en andere artikelen die in het Zuiden door mensen voor een spotprijs worden gemaakt, en waarbij arbeidsrechten evengoed met de voeten getreden worden.

De Europese Unie had van tevoren verklaard zich in te willen zetten voor het milieu. Wat zij hier precies mee bedoelde is grotendeels onduidelijk gebleven. In documenten van de Europese Commissie struikelde je bijna over de woorden duurzame ontwikkeling, maar dat is nergens gedefinieerd. Wel wilde de EU internationale milieuafspraken op de agenda zetten. Veel van deze verdragen hebben een handelscomponent, bijvoorbeeld waar sancties uitgevoerd kunnen worden tegen een mede-ondertekenaar die zich niet aan het verdrag houdt. Verdragen over bijvoorbeeld het regelen van gebruik van pesticiden of bescherming van de ozonlaag staan allemaal onder druk van de WTO. Bij een conflict delven deze verdragen het onderspit omdat de WTO als enige organisatie in staat is om handelssancties op te leggen.

Een goed voorbeeld hiervan is het Biosafety protocol van de Verenigde Naties, dat vorig jaar probeerde afspraken te maken over het gebruik van genetisch gemanipuleerde organismen. De Verenigde Staten wilden dat toen niet ondertekenen omdat dat strijdig zou zijn met internationale handelsverdragen. Het voorstel van Lamy voor een werkgroep over biotech was bedoeld als wisselgeld om daardoor multinationale milieuverdragen op de agenda te krijgen en het voorzorgsprincipe, maar dit was voor de Amerikanen niet bespreekbaar.

Democratie

Over de hele top heen lag de kritiek over niet-transparante en ondemocratische onderhandelingen. In Genève hadden al veel ontwikkelingslanden geklaagd over onderhandelingen in de zogenoemde green rooms (achterafkamertjes waar je als land alleen inkomt met een uitnodiging en waarin de VS en de EU permanent zitting hebben) en over de grote invloed van de VS.

Charlene Barchefsky, de handelsvertegenwoordigster van de VS en voorzitter van de hele conferentie had bij aanvang van de conferentie werkgroepen ingesteld over implementatie, landbouw, markttoegang en de `Singapore issues' (hieronder vallen de nieuwe onderwerpen die de EU op de agenda had willen zetten zoals investeringen, overheidsbesteding en elektronische handel). Iedereen had toegang tot deze werkgroepen en uiteindelijk zou hier een tekst uit te voorschijn komen die in de Committee of the Whole besproken zou worden. De werkgroepen hebben nauwelijks gefunctioneerd en al vrij snel werden de green room overleggen uit Genève in Seattle hervat. Hoewel er veel bilateraal overleg werd gevoerd tussen de VS en de EU was er in de green room plaats voor maximaal 30 landen. Dit betekent dat ruim 100 landen niet mee konden doen aan de onderhandelingen.

Staatssecretaris Ybema noemde het 'genant' dat zoveel landen buiten spel stonden, en hij noemde de ministers van Brazilië, Mexico en Egypte die rondliepen zonder dat ze iets konden doen. Er was al veel kritiek in de wandelgangen op deze gang van zaken, en op donderdag 2 december werden door verschillende groepen ontwikkelingslanden maar liefst drie communiqués uitgegeven. De groep Afrikaanse landen (Organisation of African Unity/African Economic Community) uitte haar teleurstelling en kritiek over de manier waarop de onderhandelingen verliepen. De Afrikaanse landen werden naar eigen zeggen gemarginaliseerd en uitgesloten van onderhandelingen die erg belangrijk waren voor hun toekomst. De groep stelde dat ze geen tekst kon ondertekenen die op een degelijke manier was opgesteld. De Caribische landen tekenden een sterk protest aan bij de gevolgde procedures vanwege het gebrek aan transparantie en de wil om een tekst tegen elke prijs op tafel te leggen aan het einde van de conferentie. Ook zij zagen weinig heil in ondertekening van het einddocument.

Tenslotte was er nog een gezamenlijk communiqué van Latijns Amerikaanse landen en Caribische landen die boos waren over het gebrek aan bescherming van hun gedelegeerden en de fysieke en verbale agressie die tegen hen zijn geuit tijdens de demonstratie van dinsdag. Verder waren ook zij ontevreden over de manier waarop de onderhandelingen verliepen. Zij eindigden, net als de andere twee, met de vaststelling dat zolang er geen transparantie en geen openheid zou komen, ze niets zouden ondertekenen. Barchefsky noemde transparantie een van de grootste problemen van het mislukken van de top.

Schuld

Kort samengevat: de conferentie is mislukt omdat er teveel controversiële onderwerpen op tafel lagen, vanwege de autoritaire en arrogante leiding van de Verenigde Staten en het protest daartegen en vanwege de massale protesten op straat. Daardoor werd de WTO in één klap wereldnieuws en was het niet langer mogelijk om in achterafkamertjes akkoorden te sluiten. De demonstranten hebben iedereen gedwongen om niet langer de wensen van het bedrijfsleven bovenaan te zetten maar om onderwerpen als arbeid en milieu serieus te nemen.

Bovendien claimde iedereen de demonstranten. Terwijl zijn politieagenten diverse soorten gas en rubberen kogels op de demonstranten afvuurden, liet Clinton weten begrip te hebben voor de betogers en verklaarde dat ze op een aantal punten gelijk hadden. Ook Pascal Lamy zag de demonstraties als een steunbetuiging voor zijn poging om de WTO meer democratisch te maken. Hij riep de NGO's op om hem te blijven steunen om de WTO meer transparant te krijgen.

Landbouwcommissaris Fischer ging nog wel het verst in zijn omarming van de actievoerders: tijdens een persconferentie die bol stond van de kritische vragen over de werkgroep over biotechnologie, verklaarde hij dat de demonstraties buiten duidelijk de zorg toonden voor voedselveiligheid, dat er veel redelijk denkende mensen op straat waren die wilden dat voedselveiligheid, milieu en sociale issues binnen de WTO behandeld zouden worden. Dit alles terwijl de meest gehoorde leus was: 'WTO you've got to go!', en de demonstranten deze boodschap op verschillende manieren verkondigd hebben.

Wie krijgt nu de schuld? De Amerikanen natuurlijk. Hoewel zij hun president hebben ingezet is deze bepaald geen troefkaart gebleken. Door zijn oproep om een werkgroep over arbeid in te stellen en het eventueel mogelijk te maken om sancties in te stellen tegen lidstaten die zich niet aan de ILO-regels hielden, joeg hij ontwikkelingslanden steeds meer tegen zich in. Pascal Lamy was dan ook een van de eersten om erop te wijzen dat de Amerikanen hun verkiezingsjaar ingaan en dat het dan moeilijk zaken doen is: "Ik geef niemand de schuld, maar ik erken de moeilijkheid voor ieder land om onder deze omstandigheden conseccies te doen", aldus Lamy na terugkomst in Brussel.

De "officiële" media beweren dat het mislukken van de ronde vooral slecht is voor ontwikkelingslanden en dat de demonstranten erg kortzichtig, zelfs protectionistisch, zijn. Mike Moore noemde de demonstranten nog voor de grote demonstraties van dinsdag op een verkapte manier separatistisch en racistisch. Het feit dat ontwikkelingslanden de grootste rol speelden in het stoppen van onderhandelingen wordt hierbij vergeten. Zij hebben de VS en de EU op een hardhandige manier duidelijk gemaakt dat de tijd dat vergaande vrijhandelsakkoorden werden opgedrongen aan ontwikkelingslanden via onderhandelingen in achterafkamertjes nu definitief tot het verleden behoort.

Anne van Schaik