Reis naar de zon

Journey to the Sun van de Turkse regisseuse Yesim Ustaoglu is eindelijk weer eens een film die het effect heeft van een vuistslag. Deze Turks, Nederlands, Duitse coproductie, gesitueerd in hedendaags Turkije, toont een huiveringwekkend beeld van dit land, dat zo graag bij het Westen wil horen.

Journey to the Sun gaat over de vriendschap tussen twee jonge mannen. Mehmet afkomstig uit een dorpje in westelijk Turkije en Berzan een Koerd uit oostelijk Turkije beproeven hun geluk in Istanboel. Mehmet werkt voor het waterleidingbedrijf, Berzan verkoopt muziekcassettes op een markt. Beide belichamen de trek van het platteland naar de grote stad, waar velen proberen een plaatsje onder de zon te veroveren. Volgens de regisseuse is het hoofdthema van haar film deze migratie. Het is voor de migranten moeilijk genoeg om te overleven in een metropool als Istanboel. Daarbij komt nog de cultuurschok, want op het platteland gelden andere normen en waarden dan in de sloppenwijken van een wereldstad.

Journey to the Sun laat meer zien. Het alledaagse racisme en de willekeur van de politie lijken onderdeel te zijn van het dagelijkse leven in Turkije. Wie de pech heeft op een Turks politiebureau terecht te komen, mag van geluk spreken als hij alleen maar in elkaar geslagen wordt. Het Turks racisme richt zich niet uitsluitend op de Koerden, andere etnische minderheden als de Sinti en de Roma (de zigeuners) worden evenzeer vervolgd. Afgelopen jaren is het normaal geworden dat er verhalen rouleren over hoe dorpen in het Koerdische zuid oosten van Turkije letterlijk van de aardbodem worden gevaagd, een etnische zuivering die verdacht veel lijkt op wat er nu in Kosovo gebeurt. Dit wordt aan het einde van de film op een schitterende wijze aanschouwelijk gemaakt.

Het knappe van Journey to the Sun is dat het geen politiek pamflet is, bijna zijdelings wordt het lot van de Koerden belicht. Het woord Koerd valt zelden, maar het is overduidelijk waar tijdens de talloze politie controles op gejaagd wordt. De film laat in het midden of Mehmet van Koerdische afkomst is, maar zijn donkere huidskleur maakt hem bij voorbaat al 'verdacht'. Berzan is een Koerd die op de vlucht is voor de politie en een ondergronds bestaan leidt.

Mehmet en Berzan ontmoeten elkaar tijdens een anti-Koerdische razzia en belanden daarna in een maalstroom van tegenslagen. Mehmet verliest zijn baan, zijn vriendin en zijn dromen, Berzan verliest zijn leven. De titel van de film, de reis naar de zon, is de reis die Mehmet maakt met het stoffelijk overschot van zijn vriend, dwars door Turkije,naar het dorpje waar Berzan vandaan komt bij de Iraakse grens. Het was een droomwens van Berzan om terug te keren naar zijn geboortegrond.

Journey to the Sun is vooral een mooie film over vriendschap. De politieke lading zit het verhaal niet in de weg, het versterkt het drama alleen maar. Het is een eenvoudig verhaal ingetogen verteld met het helder camerawerk van Jacek Petrycki. De prachtige, spaarzaam gebruikte muziek van Vlatko Stefanovski zet de emotionele accenten.

De 38 jarige Yesim Ustaoglu heeft met haar tweede film na haar speelfilmdebuut The Trace in '94 een moedige film gemaakt. Ongelofelijk dat zo'n film gemaakt kon worden, en dat er tijdens de opnamen weinig politieke druk was. Het is de vraag of Journey to the Sun in de Turkse bioscopen te zien zal zijn. De Turkse hardliners zullen niet blij zijn met deze film. De toekomst voor Yesim Ustaoglu als filmmaker is onzeker, denk alleen maar aan het lot van de grote Turkse regisseur Yilmaz Güney die in 1984 in ballingschap in Parijs stierf. Zijn leven en carrière werden gekortwiekt door de repressie en censuur in Turkije.

Wat Journey to the Sun zo mooi maakt, is dat het door de makers met het hart gemaakt is. Er spreekt liefde voor het land Turkije en de mensen uit. Daarom zorgt het voor een emotionele vuistslag die lang blijft na trillen.

Ulrik van Tongeren