Slecht Karma?

"Veel linkse mensen schuiven eenmaal in contact met esoterische ideeën ongemerkt op naar rechts. Als er teveel van deze mensen deel uit gaan maken van de linkse beweging kan deze in haar geheel naar rechts op schuiven. Daar willen we voor waarschuwen", zegt Herman de Tollenaere. Hij is medewerker van SIMPOS, een netwerk van kritische New Age watchers. Een gesprek over de gevaren van de Nieuwe Tijd.

New Age is nog steeds populair. Meer dan 10 procent van alle in Nederland verkochte boeken behandelt esoterische onderwerpen als aura, zelfrealisatie, karma, energiestromen en mystiek. De Celestijnse Belofte van James Redfield ging zelfs meer dan 400 duizend keer over de toonbank. Ook spirituele centra als Oibibio kunnen op een grote toeloop rekenen. De Stichting Informatie over Maatschappelijke Problemen rond Occulte Stromingen, kortweg SIMPOS, maakt zich ernstige zorgen over de onkritische massaconsumptie van esoterische ideeën. Bij nadere bestudering blijkt dat veel esoterische ideologen zich schuldig maken aan racisme en er autoritaire ideeën op na houden.

SIMPOS, opgericht in 1996, is een netwerk van New Age watchers met een wetenschappelijke of politiek activistische achtergrond. Directe aanleiding voor het oprichten van SIMPOS was het vak 'rassenkunde' dat werd onderwezen op de 'progressieve' antroposofische Vrije Scholen. Hierin werd onder andere aan de leerlingen uitgelegd dat zwarten kinderlijk zouden zijn en witten volwassenen, dat negers dikke lippen hebben en dat de altijd aanwezige glimlach bij de gele medemens zijn emoties verbergt. Een aantal ouders van leerlingen was zich wezenloos geschrokken en trok aan de bel. Tevergeefs, zo bleek. "Als jij Rudolf Steiner zou begrijpen, zou je zijn gedachten over 'rassen' wel onderschrijven", zo werd hen door de schoolleiding én de meeste ouders duidelijk gemaakt.

Toos Jeurissen, een van de bezorgde ouders, liet het hier niet bij zitten. Zij schreef het vlugschrift Uit de Vrije School geklapt (Baalprodukties, 1996) om zo binnen de Vrije Scholen het debat over het racistische gedachtegoed van Rudolf Steiner - de grondlegger van de antroposofie - uit de taboesfeer te halen. De toenmalige vice voorzitter van de Antroposofische Vereniging Nederland Wiechert liet, in een reactie op dit vlugschrift, voor de radio weten volledig achter Steiner's rassenleer te staan. Hij illustreerde dit door er op te wijzen dat de uitroeiing van de indianen, hoewel tragisch, toch een kosmische noodzaak was. Ook de bewering van Steiner dat het zwarte ras in het stadium van een kind zou verkeren, ondersteunde hij. "Zonder discriminerend te willen zijn: je ziet dat bijvoorbeeld op het gebied van de vitaliteit. Dat is in het zwarte ras een geweldige meerwaarde." En hij vervolgde, doelend op de zwarte voetballers bij Ajax: "Ik heb niks tegen Ajax hoor, maar je ziet toch dat daar vitaliteitsoverschotten zijn die jij en ik niet bij de hand hebben." De uitspraken van Wiechert zorgden voor de nodige beroering. Inmiddels wordt er in antroposofisch Nederland druk gestudeerd op het al dan niet racistische gehalte van Steiner's leer.

Ook enkele ervaringen met de antroposofische Triodosbank deden de leden van SIMPOS twijfelen aan het progressieve gehalte van de antroposofie. ,,De Triodosbank stortte zich al vrij snel op de milieuvriendelijke initiatieven, maar in de praktijk bleek dat er toch allerlei politieke voorwaarden werden gesteld'', zegt SIMPOS medewerker Herman de Tollenaere. ,,In Gent was er een discussiecentrum dat steun kreeg van een voorloper van de Triodosbank in België. Toen die bank een echte Triodosbank werd, kregen ze problemen omdat de bank vond dat er teveel communisten aan het woord kwamen en het prediken van de klassestrijd is in strijd met de leer van Steiner. Er werd dus censuur toegepast, met een financiële stok achter de deur. Ook de voormalige boekhandel Manifest in Leiden, een cliënt van de Triodosbank, kreeg de aanwijzing haar etalage wat minder 'radicaal' te maken.''

Theosofie

De antroposofie is volgens De Tollenaere niet de enige problematische occulte stroming: ,,Behalve antroposofie zijn er meer occulte stromingen waarin naast racisme ook anti democratische autoritaire ideeën een grote rol spelen. Volgens ons is er onderzoek nodig naar de samenhang in de geschiedenis van de verschillende occulte stromingen, en naar hun ideeën over maatschappelijke kwesties. Deze ideeën willen wij kritisch toetsen en zo laten zien dat ze lang niet altijd een progressieve invloed hebben op de maatschappij. We hopen dat de resultaten van ons onderzoek tot een maatschappelijke discussie leidt over New Age of occulte stromingen. Hiertoe publiceren we, houden we spreekbeurten en onderhouden we een uitgebreide website.''

Volgens De Tollenaere - zelf gepromoveerd op het onderwerp theosofie - is New Age een mengeling van christendom, boeddhisme, hindoeïsme, astrologie en occultisme en geworteld in het negentiende eeuws spiritisme en de theosofie: ,,Volgens hun uitgangspunt is de mens in wezen geestelijk. Zo voorspelt De Celestijnse Belofte van de Amerikaan James Redfield, dat mensen in de toekomst geen eten, drinken en sex meer nodig hebben. In het tijdschrift Anthroposophie stond: 'De fysieke voortplanting van de mensheid moet ophouden. De mens moet weer naar de vergeestelijkte toestand terugkeren.' Dit vond ook de groep Haven's Gate in Amerika. Volgens hen is het menselijk lichaam een container. De ziel verblijft maar tijdelijk in zo'n container.''

Occulte stromingen hebben in het algemeen drie kenmerken, doceert De Tollenaere. Naast een geloof in buitenaardse wezens als duivels, goede goden, engelen of de boomgeesten van Prinses Irene, geloven ze in de astrologie en de leer van karma en reïncarnatie. Uit de astrologie komt het idee van het waterman of Aquarius tijdperk, de New Age die gaat aanbreken, of volgens sommigen al aangebroken is. De Tollenaere: ,,James Redfield spreekt van een tijdperk van opkomst van spiritueel bewustzijn. Dan kan je vragen: moet je wel zo enthousiast zijn over alle vormen van hedendaagse spiritualiteit?''

Karma

Vooral de binnen New Age kringen wijdverbreide karma leer en het geloof in reïncarnatie zijn problematisch.
De Tollenaere: ,,Heel kort gezegd betekent de leer van karma: als je iets goeds overkomt, komt dat door je goede daden in het verleden, mogelijk in een vorig leven. Als je bijvoorbeeld ziek bent, of arm, dan zou je in een vorig leven wel eens slechte dingen gedaan kunnen hebben. In tegenstelling tot in het hindoeïsme en boeddhisme kun je in het Westers occultisme niet als dier reïncarneren. In de theosofie kom je altijd als mens terug. Dieren staan onder de mens, zijn afvalproducten van de menselijke evolutie van het Lemurische naar het Atlantische ras. In het hindoeïsme wordt in het algemeen de karma leer niet gebruikt om bijvoorbeeld van iemand die ziek is te zeggen dat hij of zij dat aan zichzelf te wijten heeft en daar door een dure cursus te volgen of in een of andere sekte te stappen van af kan komen.''

Deze westerse variant van de karma leer is uitermate geschikt om onrecht en sociale misstanden goed te praten, aldus De Tollenaere. ,,New Age auteur Gary Zukav zegt hierover: 'als je iemand in de goot ziet liggen , mag je wel medelijden hebben, maar je kunt niet zeggen dat het onrechtvaardig is. Kortom, eigen schuld, dikke bult. Redfield doet er in De Celestijnse Belofte nog een schep bovenop en stelt dat aandacht vragen energieroof is. Met andere woorden, armen en minder bedeelden moeten zich koest houden en zich schikken in hun lot.

,,De Scientology afsplitsing Landmark bijvoorbeeld heeft ook propaganda gemaakt onder indianen in de VS. Hen werd verteld dat ze de oorzaak van hun ellende niet moeten zoeken bij de regering van de VS of bij racistische blanken, maar bij zichzelf, bij hun slechte karma. Volkeren schijnen hun eigen nationale karma te hebben. In Frankrijk probeerde de Sai Baba beweging een werklozencomité te infiltreren. Die beweging predikt dat je je werkloosheid aan je eigen karma te danken hebt. In je vorige leven heb je veel slechte dingen gedaan en dat moet je nu goed maken door geld te geven aan de Sai Baba beweging. Dan krijg je een hoger geestelijk bewustzijn en kom je vanzelf weer aan het werk. En als je ziek bent moet je alternatieve medicijnen kopen van Sai Baba.''

Emile Ratelband

Bedenkelijk is, volgens SIMPOS, dat de ideeën van deze bewegingen ook steeds meer ingang vinden in kringen van beleidsmakers en bedrijfsleiders. Zo zou in Californië ongeveer 40 procent van de directeuren van grote bedrijven aanhanger zijn van de New Age beweging. De telefoonmaatschappij Pacific Bell wilde al haar 70 duizend werknemers dwingen een cursus te volgen in de leer van Gurdjieff. De Tollenaere: ,,Dat is een nogal autoritair geleide beweging die ook een soort Newspeak hanteren; je mag een aantal huis tuin en keuken woorden niet meer gebruiken maar moet deze vervangen door woorden uit de Gurdjieff beweging. Je bent niet meer vrij om woorden te kiezen. ''

Sommige bedrijven maken gebruik van Scientology of Landmark. Ook linkse organisaties en zelfs hulporganisaties voor vluchtelingen in de VS, maar ook in Nederland halen vaak Landmark erbij als ze vinden dat de organisatie beter georganiseerd moet worden. Toen verkopers van de Daklozenkrant niet genoeg verkochten, werd Emile Ratelband erbij gehaald om hen te leren hoe ze meer konden verkopen.
De Tollenaere: ,,Die is niet alleen New Age, maar echt uitgesproken rechts. Hij heeft zelfs zijn bewondering voor Hitler geuit en gezegd dat mensen die een eenvoudige diefstal plegen in Vlieland in een concentratiekamp moeten worden opgesloten en dat tasjesrovers de hand moet worden afgehakt.''

In het Amsterdamse New Age centrum De Roos werden cursussen gegeven aan werklozen waardoor ze aan het werk zouden kunnen komen. Daar werd ook gezegd dat hun werkloosheid niets te maken had met politieke besluiten of vooroordelen van personeelchefs, maar met hun karma en vorige leven. Eén persoon schijnt inderdaad aan het werk te zijn gekomen, als kaartlegster. ,,Dat is de kern van New Age'', zegt De Tollenaere. ,,Werknemers die problemen hebben op hun werk of werklozen word wijs gemaakt dat ze een slecht karma hebben en een slecht geestelijk bewustzijn. Ze moeten zich een hoger geestelijk bewustzijn eigen zien te maken. Dat kan door een cursus te volgen van duizend gulden bij Landmark of een soortgelijke instelling. Mocht het dan nog niet lukken, dan doe je gewoon een vervolgcursus van nog eens paar duizend gulden bij Landmark.''

Politie

Vreemd is het niet dat dit soort ideeën steeds meer ingang vinden bij de top van de economische en politiek bestuurlijke lagen. Managers en bestuurders kunnen immers garen spinnen bij deze ideeën. Ontevredenheid op de werkplek kan zo tot een individueel probleem worden gemaakt. Je zou kunnen zeggen dat deze ideeën ook goed aansluiten bij de heersende neo liberale ideologie waarin je je werkloosheid ook vooral aan jezelf te danken hebt.

De Tollenaere: ,,Dat is zeker waar. Het is niet te verwonderen dat de Baken, het vormingscentrum van het VNO, veel met New Age ideeën werkt. Zonder dat ze het nou met alles van Ratelband eens zijn, kunnen die ideeën toch goed worden ingezet. Bedrijven kunnen beter 50 duizend gulden betalen om hun vaak zieke of ongemotiveerde personeel naar Ratelband te laten luisteren dan naar een activist die zegt dat het werktempo te hoog ligt of dat het de giftige stoffen zijn die de klachten veroorzaken.''

Ook de politie lijkt heel erg bezig met spiritualiteit. Een artikel in NRC Handelsblad van 13 maart jl. berichtte dat inmiddels tweeduizend Amsterdamse agenten, op zoek naar 'zingeving', een cursus positief denken heeft moeten volgen bij de Brahma Kumaris. Een volgens De Tollenaere sekteachtige beweging die voorspelt dat de wereld binnenkort zal vergaan, op haar aanhangers na dan. Ze willen positieve verandering in de wereld bewerkstelligen door positief denken en meditatie. Volgens de Limburgse korpschef Mostert bestaat binnen de politie naast de technocratische stroming, die kiest voor peperspray om emotie op afstand te houden ook een beweging van agenten die "warme communicatie" willen. De grootste voorstander van de 'softe' lijn blijkt het overkoepelend Nederlands Politie Instituut (NPI), waar onder meer de Raad van Hoofdcommissarissen is ondergebracht. Volgens NPI directeur Van Meeberg moeten agenten in deze multiculturele samenleving, waarin normen en waarden niet meer duidelijk zijn, ook eens "hun binnenkant" durven verkennen. Zelf zegt hij zich al te verheugen op zijn volgende spirituele vakantie in centrum Findhorn, Schotland. "Ik wil er dolgraag een silence week volgen", aldus Van Meeberg.

De Tollenaere: ,,Findhorn is een in het kader van de hele New Age heel belangrijke commune in Schotland. Prinses Irene bijvoorbeeld, geeft haar boeken via Findhorn uit. Ook Prins Charles legt er vaak zijn oor te luister. Findhorn aanhangers zeggen dat ze een schoon milieu willen, maar dat moet worden bereikt door immigranten naar huis te sturen. Ze hebben niet voor niks ook banden gehad met de extreem rechtse Vierling van de Ecologische Beweging.''

Er zijn volgens De Tollenaere meer banden tussen New Age en de politiek: ,,In Oostenrijk zijn er veel connecties tussen esoterische bewegingen en de extreem rechtse FPÖ van Jörg Haider. In heb Vlaams Blok heb je naast een groep zeer conservatieve katholieken ook veel neo heidenen. Binnen de voormalige CP'86 en nu NNP heb je de Runenbeweging Nordlandia, en aanhangers van Joseph Rudolf, de inspiratiebron van Jomanda, die er uitgesproken racistische denkbeelden op na houdt. De esoterische Natuurwetpartij heeft nogal problematische ideeën over immigranten, die zouden de natuurwetten volgend in hun eigen land thuishoren. Erica Terpstra is antroposoof. Paul Rosenmöller van GroenLinks heeft zich onlangs ook bekend tot het katholiek christelijke, dat is wel niet New Age maar toch.... vroeger was hij tegen het militarisme en nu steunt hij de Navo bombardementen...'' Maar, zo werp ik tegen, heeft dit niet meer te maken met het feit dat GroenLinks steeds openlijker lonkt naar regeringsmacht?

De Tollenaere: ,,Misschien, maar toch ook met dat hij rekening houdt met New Age ideeën binnen de partij. Er zitten nogal wat New Age aanhangers in GroenLinks. Het kan zijn dat hij daar nu rekening mee houdt in zijn keuze voor de Navo bombardementen. In de theosofie geeft een oorlog aan dat er een collectief karma is dat uitgewerkt moet worden. Religieuze en partijpolitieke pragmatische overwegingen kunnen goed bij elkaar aansluiten. Net zoals de VNO scholing bij centrum De Baak goed aan kan sluiten bij de meer pragmatische doelstellingen van bedrijven.''

Radicaal links

Grote zorg van SIMPOS is dat ook in links radicale kringen een aantal mensen enthousiast is over esoterische ideeën. In Kleintje Muurkrant (#321, 23 mei 1998) schrijft SIMPOS medewerker Eric Krebbers dat links niks te winnen heeft bij een verbinding met de in zijn ogen conservatieve en reactionaire ideologieën van de New Age. "Het New Age denken is volgens ons onder meer niet verenigbaar met links omdat het de bron van veel problemen weigert te zoeken in de politieke verhoudingen in de samenleving", aldus Krebbers. "New Agers kijken liever naar de individuele mens, de natuur, de sterren of "het bovennatuurlijk". Maar de mens is een sociaal en politiek wezen, en verbeteringen zullen dus in eerste instantie op dat vlak bevochten moeten worden. (...) "Geloof het of niet, maar bij alle new age stromingen die ik en andere SIMPOS leden bestudeerd hebben, zijn we zelden teksten tegengekomen die opriepen tot linkse politieke actie. Hooguit tot en vorm van liefdadigheid, zoals in 'De Celestijnse Belofte'."

Krebbers reageert hiermee op een artikel van Ton Hendrix in een eerdere Kleintje die nogal wat kritiek had op de wijze waarop SIMPOS de vermenging van New Age en links bekritiseerde. Ook tijdens de Pinksterlanddagen in Appelscha vorig jaar kreeg SIMPOS medewerker Harry Westerik de wind van voren over zijn in de ogen van een aantal aanwezigen nogal ongenuanceerde kritiek op New Age en het verlangen van mensen naar spiritualiteit. De leden van SIMPOS zouden er een te instrumenteel rationalistisch wereldbeeld op na houden en ontkennen dat je uit spirituele ervaringen kracht kunt putten om je in te zetten voor sociale misstanden. Bovendien wordt in veel New Age boeken wel aandacht gevraagd voor bijvoorbeeld de milieuproblematiek.

De Tollenaere: ,,Er zijn inderdaad New Age boeken, bijvoorbeeld De Celestijnse belofte, waarin uitvoerig staat beschreven hoe slecht het gesteld is met het milieu. Mocht je daar nog niet van op de hoogte zijn dan is het mooi als het lezen van zo'n boek dat teweeg brengt. In Duitsland heb je veel nieuw Heidense stromingen. Die prediken ook dat het schande is dat er tropisch regenwoud wordt gekapt en dat het slecht gaat met het milieu in Duitsland. Als je die groep dan nader gaat bekijken, blijkt dat veel leidinggevende personen in die nieuwe Heidense beweging nazi's zijn en banden hebben met bijvoorbeeld de NPD.
Wat betreft het kracht putten uit spirituele ervaringen: als men uit het christendom de inspiratie kan putten om op te komen voor vluchtelingen is dat uitstekend. Wat dat betreft geloof ik dat er meer christenen dan New Agers politiek actief zijn. Maar het gaat erom dat mensen heel snel kunnen afglijden naar rechtse denkbeelden.''

Opschuiven

Om dit te staven vertelt hij over mensen uit de Duitse kraakbeweging die eindigden bij de heer Jan van Helsing oftewel Jan Udo Holey die in Duitsland een van de meest verkochte New Age boeken heeft geschreven dat later wegens antisemitisme werd verboden. Ook noemt hij het voorbeeld van een feministische vrouw in Duitsland die een Amerikaans boek over feminisme en hekserij las. Ze ging in Duitsland op zoek naar mensen die hier mee bezig waren en kwam terecht bij de Armanenorde die voortbouwt op de ideeën van Guido von List, een antisemiet uit begin van deze eeuw. De leidster brengt als het zo uitkomt min of meer feministische ideeën naar voren bijvoorbeeld door te wijzen op de bijzondere positie die vrouwen innamen in de germaanse stammen en door het christendom kapot zou zijn gemaakt. De leidster van de Armanenorde is Sigrun Hammerbach, zich noemende baronesse Sigrun von Schlichting, een bekende neo nazi, een van de leiders van de opvolgers van de Hitlerjugend in 1958.

De Tollenaere: ,,Een linkse vrouw komt daar dan binnen en wordt geleidelijk geïndoctrineerd. Ze beginnen natuurlijk niet gelijk met het verkondigen van die rechtse denkbeelden, dat gebeurt heel geleidelijk. Het is niet zo dat iemand die uit de linkse beweging komt en verzeild raakt in de New Age onvermijdelijk een fascist wordt. Dat zou wat te kort door de bocht zijn. Voor sommige individuen kan het zo zijn, maar het kan ook minder dramatisch zijn, dat ze bijvoorbeeld slechts vinden dat werklozen maar wat aan hun geestelijke opvoedingen moeten gaan doen en Sai Baba boeken gaan lezen.''

Maar mensen kunnen zich toch prettiger gaan voelen door boeken te lezen van Sai Baba of het volgen van een Landmark cursus?
,,Landmark is toch een soort kruising tussen een new age therapie en de ontgroening bij een studentencorps. Bij die laatste moeten mensen ook een aantal ontberingen doorstaan, en als dat gelukt is kan de euforie even groot zijn. De vraag is hoelang dat duurt.''

Toch begrijp ik niet wat er mis mee is om een yoga of thai-chi cursus te volgen als je je daardoor beter in je vel voelt zitten. Of dat je ideeën opdoet door boeken over sjamanen of zen boeddhisme te lezen. Je pikt er uit waar je iets aan hebt, de rest laat je voor wat het is, of bekritiseer je?
,,Ja dat kan wel zo zijn. Maar ik zou toch zeggen dat je toch maar beter een groot literair boek kan lezen. Daarbij is het tenminste duidelijk dat het fictie is, verzonnen. En daar kun je je ook beter door voelen. Bovendien zijn niet alle cursussen zo onschuldig. Als je eenmaal een Landmark cursus hebt gevolgd bijvoorbeeld, wordt je voortdurend onder druk gezet om vervolgcursussen te volgen en je familie, vrienden en kennissen ook mee te sleuren naar zo'n cursus. Dat gaat veel verder dan het kopen van De Celestijnse Belofte. Maar ook dat wordt al minder vrijblijvend als je zo'n Celestijnse werkgroep gaat volgen en aan de slag gaat met Het Celestijns Werkboek. Hierin beveelt Redfield zijn lezers aan een boek van Gofdfre Ray King te lezen. King was in de jaren dertig leider van de Amerikaanse racistische I AM beweging. Hierbij waren zwarten niet welkom omdat onzeker was of ze geestelijk al even ver waren als blanken. Bovendien had King contacten met de fascistische partij Silver Shirts.''

Je zou dus een verschil kunnen maken tussen de New Age als beweging met al haar sekten en commerciële instituten en de New Age als een diversiteit aan ideeën?
,,Als ideeën zou je kunnen zeggen dat het minder schadelijk is. Als je zonder met zo'n organisatie in contact te komen gewoon een goed boek leest en daar ideeën uithaalt die je nog niet wist kan dat natuurlijk wel. Maar nogmaals, veel van die ideeën zou je ook uit een literatuur, filosofisch of politiek boek kunnen halen. Daar hoef je geen New Age boeken voor te lezen.''

Het pand waarin ik woon heeft een lening bij de Triodosbank. Het bleek destijds de enige bank die zo'n woonwerkproject wilde ondersteunen. Zeg je dan: niet doen!?
,,Nou je moet altijd wel eens ergens mee in zee gaan wat je liever niet wil. Op weg naar een linkse demonstratie tank je ook wel eens bij Shell omdat je tank nu eenmaal leeg is. Wij willen ook niet zeggen wat mensen moeten doen. Het gaat ons in de eerste plaats om onderzoek om dit soort zaken boven tafel te krijgen. Wat mensen er mee doen moeten ze natuurlijk zelf weten. Maar het gevaar is dat veel linkse mensen eenmaal in contact met dit soort esoterische ideeën vaak ongemerkt naar rechts opschuiven, dat kun je bij veel mensen zien. Als er teveel van deze mensen deel uit gaan maken van je beweging kan de beweging in haar geheel naar rechts op schuiven, daar willen we voor waarschuwen.''

Hebben jullie wel een reacties gehad uit New Age kringen?
,,Ja die zijn heel wisselend. Erik Krebbers heeft van een of andere antroposoof ooit te horen gekregen dat hij in een ander leven een grootinquisiteur geweest is. Maar ons werk heeft ook tot gevolg dat men racistische of extreem rechtse ideeën in boeken van Steiner of andere auteurs die men eerder niet had opgemerkt nu wel ziet. Mensen reageren daar wel op van 'hé zo had ik het nog nooit gelezen'. Binnen de antroposofie erkennen sommigen nu ook dat er racistische elementen in het werk van Steiner zitten en is men dit gaan onderzoeken. We zullen kritisch blijven volgen hoe dit onderzoek vordert.''

Freek Kallenberg

SIMPOS
Koppenhinkesteeg 2
2312 HX Leiden
Tel/Fax: 071 5127619 (maandag t/m vrijdag 14 17 uur)
E mail: lokabaal@dsl.nl
Web: http://www.stelling.nl/simpos