De prijs van het geweten

Zolang de daadwerkelijke vernielers van het milieu zich niet voor hun daden voor het gerecht hoeven te verantwoorden, zal Gonnus D. weigeren de rechter te woord te staan. Dit heeft de 38 jarige inwoonster van Deventer, die beschuldigd wordt van medeplichtigheid aan acht sabotageacties van het Milieu Bevrijdings Team, in een bezwaarschrift laten weten. Justitie heeft nauwelijks bewijs in handen.

'Ik ben enorm teleurgesteld in het feit dat veel mensen allerlei redenen verzinnen om niet met hun idealen bezig te zijn, maar ondertussen wel meewerken aan het veroorzaken van allerlei ellende. Dat vaak zelfs vanzelfsprekend vinden en ondertussen ook gebruik maken van de voordelen van de scheve verdeling van de spullen en milieu ellende en verzet daartegen alleen maar weten af te straffen.'

Bovenstaande is een citaat uit het bezwaarschrift dat Gonnus D. begin april bij de rechtbank in Utrecht indiende tegen haar dagvaarding. Haar raadsman, Erik Hummels, heeft met het bezwaarschrift de rechtbank verzocht om haar buiten vervolging te stellen. Gonnus (38) moet op 7 mei voor de meervoudige strafkamer verschijnen op vermoedelijke overtreding van artikel 140 (deelname aan criminele organisatie), 166 (opzettelijk een voor de veiligheid van de luchtvaart gesteld teken vernielen), 311 (diefstal onder verzwarende omstandigheden) en 350 (vernieling) van het Wetboek van Strafrecht.
Zij wordt ervan verdacht in hoedanigheid van het Milieu Bevrijdings Team in de periode 1993 1995 een achttal acties te hebben gepleegd, waarbij op grote schaal vernielingen werden aangericht aan nieuwe auto's, militaire voertuigen alswel eigendommen van het vliegveld Eelde. In totaal is hierbij meer dan een half miljoen gulden schade aangericht.

Gonnus, die ontkent noch bekent iets met deze acties te maken te hebben gehad, heeft er 'geen klap zin in' om naar de rechtbank te komen. Ze huivert alleen al bij de gedachte. Niet eens zozeer vanwege de impact van het gebeuren, maar omdat de echte vernielers op deze aarde altijd buiten schot blijven. Ze zal pas deelnemen aan de rechtszaak zodra 'ook andere vernielers ter verantwoording worden geroepen', zoals auto-importeur Pon en Hessing en de luchthaven in Eelde.

Sabotage

Het moet een gigantische klus zijn geweest. In de nacht van zondag op maandag 6 februari 1995 verfden actievoerders van het Milieu Bevrijdings Team (MBT) zo'n 2400 witte kruizen op evenzovele splinternieuwe auto's op het afgesloten terrein van importeur Pon in Leusden. Petje af! De 2400 kruizen, die het bedrijf een schadepost van fl. 50.000, opleverde, stonden symbool voor de 2400 dodelijke verkeersslachtoffers tengevolge van het Nederlandse autoverkeer gedurende de periode 1993 1994. De actie was tevens een protest tegen de tweejaarlijkse Auto Rai in Amsterdam.

Mede door toedoen van een gesproken tekst, ingesproken op een antwoordapparaat van NCRV radio door een persoon die namens het MBT de actie opëiste, kwam de actie volop in het nieuws. Delen van deze ingesproken boodschap werden diezelfde dag gebruikt door het tv Journaal. Het inspreken van de tekst bleek geen slimme zet, zo zou jaren later blijken.

Met de actie in Leusden sloeg het Milieu Bevrijdings Team voor de vierde keer toe. De milieugroepering dook voor het eerst op in de nacht van 27 op 28 september 1993. Klaarblijkelijk geïnspireerd door de dadendrang van het Earth Liberation Front, dat onder het mom van 'maak kapot wat jou kapot maakt' wereldwijd sabotageacties pleegt ten faveure van het milieu, had het MBT in Amersfoort honderd banden van zo'n vijftig onverkochte auto's lekgestoken. De wagens, bestemd voor autohandelaar Pon in Leusden, stonden geparkeerd op het spoorweg emplacement in Amersfoort. De schade bedroeg slechts fl. 7636,37. 'Omdat het milieu zichzelf niet kan verdedigen, is het MBT in actie gekomen', zo meldt de actiegroep in een claimbrief aan actieblad NN (thans Ravage).
Nog datzelfde jaar bezochten de leden van het MBT het spoorwegemplacement, kennelijk een geliefde plek, opnieuw. De actievoerders prikten voor fl. 20.000 gulden aan banden lek en bezorgden hiermee importeur Pon weer een rotdag.

Dat het MBT ook uit een ander vaatje kan tappen, bleek in de nacht van 6 op 7 mei 1994. Op het tracé van de destijds aan te leggen snelweg tussen het Friese Akkrum en Heerenveen werden vernielingen aangericht bij een aantal wegenbouwmachines van het loon en verhuurbedrijf Dassen BV. Zo werden er banden lekgestoken, ramen dichtgeverfd, sloten dichtgelijmd en sommige benzinetanks gevuld met suiker en benzine. 'Omdat elke extra meter autobaan, laat staan kilometers, er één teveel is, hebben wij de daar aanwezige wegenbouwapparatuur een beetje aangepakt', zo meldt het milieuteam in actieblad NN.

Lampjes ontvreemd

'Afgelopen nacht, die van 21 op 22 juni 1995, heeft het Milieu Bevrijdings Team een kleine deuk geslagen in het imago van het vliegverkeer, door op het vliegveld Eelde schade toe te brengen aan het vliegverkeer'. Dit keer heeft de actiegroep, nadat men zich eerst toegang tot het vliegveld had verschaft door een gat in de omheining te knippen, het gepresteerd om 150 halogeenlampen, waarmee de landingsbaan wordt verlicht, te verwijderen en te ontvreemden. Tevens werden diverse bedrijfswagens beklad met teksten als 'Ga toch fietsen!' en 'Milieuterreur'.

In een claimbrief hekelt het MBT de positie van de regionale vliegvelden, waarvandaan in toenemende mate gebruik wordt gemaakt voor korte afstand zaken en plezierreisjes. 'Aangezien Schiphol al een ernstige bedreiging vormt voor het milieu, zegt dat derhalve genoeg over de 'milieuvriendelijkheid' van de regionale vliegvelden waarvan we er inmiddels 26 hebben', aldus het MBT. De actievoerders eindigen hun claimbrief met de woorden 'hè hè, dat lucht op!' Van de halogeen lampjes is nooit meer iets vernomen.

In de nacht van 29 op 30 oktober 1995 werd auto importeur Hessing in De Bilt vereerd met een bezoekje van het MBT. dit ongetwijfeld tot opluchting van importeur Pon in Leusden. De milieuactivisten staken de banden lek van zo'n tweehonderd auto's en schreven leuzen als 'Hé vieze auto, de aarde sterft!' door op elke wagen een letter te kalken. De actie stond in het teken van Earth Night!, een internationale actieweek waartoe het Earth Liberation Front twee keer per jaar oproept.

De laatste maal dat we van het MBT iets vernemen is na een actie in de nacht van 31 maart op 1 april 1996 op het terrein van de Johannes Postkazerne in Steenwijk. Men wist op twee plekken door de omheining te komen, waarna van 39 militaire voertuigen er 50 banden werden lekgestoken en enkele brandblusinstallaties van legertanks in werking werden gezet. In een persverklaring meldt de groep met de actie het natuurgebied rond de kazerne te willen bevrijden van militair geweld.

Huiszoeking

,,Oh, ben je d'r zo eentje'', merkt rechter commissaris mevr. Bins schamper op. Gonnus heeft haar zonet op haar nummer gezet door te stellen dat ze er een goede gewoonte van heeft gemaakt niet naar haar moeder te luisteren. Het was de rechter commissaris tijdens de huiszoeking opgevallen dat Gonnus haar etensresten niet afdekt in de koelkast. ,,Heeft je moeder je dat soms niet geleerd?'', had de rechter commissaris opgemerkt.

Maandagochtend 23 juni 1997. Een huis in Deventer, de woning van Gonnus. Drie rechercheurs, een rechter commissaris en twee agenten hebben even tevoren aangebeld. Huiszoeking. Uit het proces verbaal: 'Gezocht dient te worden naar bescheiden/geschriften, informatiedragers (zoals geluids en videobanden), stickers met opschrift 'Milieu Bevrijdings Team', gereedschap (zoals tangen), verf en halogeenlampjes'.

Gonnus had aanvankelijk het idee dat ze zelf niet gearresteerd zou worden, maar na een half uur haalt de rechter commissaris haar uit de droom. Gonnus mag nog wel eventjes douchen en wat kleren uitzoeken, waarna ze naar het hoofdbureau van politie in Amersfoort wordt overgebracht. Bij de huiszoeking worden, naast wat stickers en een videoband, foto , adres en dagboeken in beslag genomen. Gonnus wordt die middag door twee rechercheurs voor de eerste keer verhoord. Nou ja, verhoord is een groot woord. Gonnus: ,,Ik had verwacht dat ze met stevige vragen op de proppen zouden komen. In plaats daarvan maakten ze om de haverklap wat losse opmerkingen, op het achteloze af. Maar wel zodanig, dat je er zonder bij na te denken op zou willen reageren.''

Zo spreekt een van de rechercheurs haar aan met de naam 'Joyce', een naam die ooit werd gebruikt door een activiste van het MBT in een interview met Nieuwe Revu. Dan weer spreken beide ondervragers hun bewondering uit voor Gonnus en de haren, die het toch maar hadden aangedurfd om op het spoorwegemplacement pal tegenover het politiebureau honderden auto's te vernielen. ,,We hadden alleen maar onze kop uit het raam hoeven te steken. Goh, wat een stunt!'', hadden de rechercheurs haar gezegd. Vervolgens wordt ze door de hulpofficier van justitie in verzekering gesteld. Hoewel Gonnus recht heeft op een piket advocaat, weigert ze deze. De volgende dag neemt ze contact op met haar eigen advocaat, Erik Hummels.
Gedurende het tweede verhoor blijkt uit hun opmerkingen dat de rechercheurs de inbeslaggenomen dagboeken van Gonnus hebben gelezen. Gonnus, die nergens serieus op in gaat, ondervindt nog de meeste problemen door continu op haar hoede te moeten zijn. Zonder een verklaring te hebben afgelegd wordt ze twee dagen na haar arrestatie in vrijheid gesteld.

Stemherkenning

In het kader van het gerechtelijk vooronderzoek wordt haar telefoon gedurende de periode 17 oktober tot en met 8 november 1996 afgetapt. Waarom juist deze periode door justitie wordt aangegrepen, is onduidelijk. Mogelijk houdt de tijdsbepaling verband met de in actieblad NN aangekondigde Earth Nigth!, een radicale milieuactieweek die dat jaar van 30 oktober tot 5 november plaats zou vinden. Wellicht heeft men op deze manier geprobeerd Gonnus op heterdaad te betrappen. Tevergeefs.

Tevens krijgt justitie via de PTT de beschikking over de gegevens waaruit de telefonische contacten van Gonnus in de periode 30 maart 1996 (laatste actie MBT) en 17 oktober 1996 te herleiden vielen. Ook hiermee kwam justitie niet veel verder, of het moet het contact zijn geweest dat de VPRO televisie met Gonnus wist te leggen.

In december 1996 zond de VPRO televisie het themaprogramma 'Waanzin op wielen' uit dat volledig in het teken stond van de auto. In dat programma kwam een item voor waarin een anti auto activiste aan het woord werd gelaten. Tijdens de uitzending blijkt de persoon in kwestie, die onder meer verhaalt over de acties bij auto importeur Pon in Leusden en die op het spoorwegemplacement in Amersfoort, weliswaar vrij onherkenbaar in beeld te zijn gebracht, maar haar stem wordt nauwelijks vervormd.

De afspraak met de VPRO was dat deze activiste geheel onherkenbaar in beeld zou komen, maar de stemvervorming ontbrak. Deze afspraak wordt naderhand in het proces verbaal door de BVD bevestigd: 'Verdachte werd najaar 1996 door een medewerkster van de VPRO benaderd om deel te nemen aan een tv special. Zij is hierop ingegaan op voorwaarde dat zij onherkenbaar in beeld zou worden gebracht en dat haar stem zou worden vervormd.'

De stem leek erg veel op die van Gonnus. Er kwamen veel reacties van de BVD, recherche en marechaussee die de stem dachten te herkennen. Gonnus zelf heeft dit nooit bevestigd, maar mensen die haar persoonlijk kennen, pikken haar er zo uit. Zo ook justitie. Uit het BVD verslag: 'Verdachte is door verschillende dienstmedewerkers aan haar silhouet en stem herkend.' Daarnaast wordt Gonnus door de wachtmeester van de marechaussee in Uden herkend.

Hanneke Bouwsema, die destijds de contacten namens VPRO televisie onderhield met de vrouw die in de uitzending als MBT activiste optrad, stelt dat de fout niet bij haar heeft gelegen. ,,Heel spijtig allemaal. Ik heb het gemonteerde onderwerp voor de uitzending nog gezien en was, samen met de geportretteerde, tevreden over de beeldonherkenbaarheid. Op dat moment had de geluidsnabewerking van haar stem nog niet plaatsgevonden. Tijdens de uitzending was ik onaangenaam verrast en kon me wel voor m'n kop slaan dat ik de einredacteur, die de stem wel iets had vervormd maar veel te weinig, blindelings heb vertrouwd'', aldus Bouwsema. Verantwoordelijk eindredacteur Wim Schepens weigert elk commentaar.

Bewijsvoering

Naast dit tv item, dat door justitie als een interessante aanwijzing wordt beschouwd dat Gonnus bij verschillende acties van het MBT betrokken is geweest, heeft men voor het komende proces de beschikking over de tape van de NCRV radio die door een activiste van het MBT werd ingesproken. De stem zou verdacht veel lijken op die van Gonnus. Ook zou Gonnus aan de vooravond van de actie op het vliegveld van Eelde door een passant herkend zijn.

Alles bij elkaar is de bewijsvoering gering. Weliswaar heeft Gonnus vanwege haar turbulente actie verleden (ze is tientallen malen gearresteerd en veroordeeld voor bekladdingen e.d.) alle schijn op zich gewekt, voor de huidige haar ten laste gelegde strafbare feiten werd ze nimmer op heterdaaad betrapt. Maar door haar opstelling, het niet bevestigen noch ontkennen, en het bezwaarschift ('Ik wil dat ook andere vernielers worden gedagvaard'), vergroot ze de kans op een veroordeling.

Haar advocaat, Erik Hummels, heeft de rechtbank inmiddels verzocht de officier van justitie in deze zaak niet ontvankelijk te verklaren. ,,Zolang de in de dagvaarding genoemde benadeelde partijen niet óók zelf voor hun deel in de afbraak van het milieu moeten terechtstaan, is het oneerlijk en in strijd met het gelijkheidsbeginsel indien alleen Gonnus moet terechtstaan.'' De kans dat de rechter hier serieus op in zal gaan, acht Hummels overigens klein.

Waarom niet gewoon alles ontkennen? ,,Het is een principekwestie'', vertelt Hummels. ,,Gonnus is iemand die volledig overtuigd is van haar daden. Ze wil niet liegen voor de rechtbank.'' Hij vergelijkt haar opstelling met die van een totaalweigeraar. Hummels heeft menig dienstweigeraar in het verleden een soortgelijke keuze voorgehouden: of 8 maanden vervangende dienstplicht bij een maatschappelijk bedrijf of 18 maanden cel. ,,Degenen met de diepste overtuiging kozen vervolgens toch voor het laatste. Ik heb er respect voor. Het is bij dit soort maatschappelijke kwesties van belang dat iemand z'n eigen identiteit geen geweld aandoet'', vindt Hummels.

Hummels beseft dat Gonnus middels haar bezwaarschrift de schuld van de haar ten laste gelegde feiten naar zich toetrekt. ,,Impliciet zou je wellicht de tekst op kunnen vatten als een bekentenis, maar dat moet je als rechter dan wel ook zo willen zien.'' Over de toepassing van artikel 140, is het volgens Hummels nog maar de vraag of de rechtbank dat ziet zitten. ,,Wie zitten er dan in die criminele organisatie?''

De dagvaarding bevat overigens een vormfout, omdat er geen kennisgeving van verdere vervolging aan de dagvaarding is voorafgegaan. Hoewel vormfouten tegenwoordig herstelbaar zijn, is het niet zeker dat dit op 7 mei al gebeurt. Mogelijk wordt de zitting om deze reden verdaagd.

Alex van Veen