- Home
- Archief
- 1999

Uit: Ravage #279 van 5 maart 1999

Van transnationaal naar translokaal

Interview met Saskia Sassen

Globalisering en nieuwe technologieŽn hebben geleid tot een afname van de staatsmacht en de explosie van een hele serie nieuwe actoren die zich bezig houden met bestuurlijke taken. De Amerikaanse hoogleraar sociologie Saskia Sassen houdt zich al jaren met deze nieuwe geografie van de macht bezig en schreef diverse boeken over dit onderwerp. Dit voorjaar verschijnt bij Van Gennep Globalisering. Over mobiliteit van geld, mensen en informatie........

Ben je het er mee eens dat de macht van NGO's, van non governmental organisations, de laatste decennia is toegenomen?
Sassen: ,,Ja zeker, hun macht is duidelijk toegenomen. Maar niet alleen van NGO's, er zijn nog diverse andere niet regeringsinstellingen waarvan de macht is toegenomen, bedrijven bijvoorbeeld en bepaalde typen markten, denk aan de financiŽle markten. Daarom denk ik dat dit een zeer belangrijk onderwerp is.

,,Op zich belichamen deze zeer specifieke netwerken van kleine organisaties, milieubewegingen, burgerrechteninitiatieven de 'goede wil' en 'het alternatief', maar er zit ook een keerzijde aan. Wellicht ongewild, vervullen ze steeds vaker taken waar ze eigenlijk nooit om hebben gevraagd. Taken die voorheen door overheden werden vervuld. In Afrika bijvoorbeeld, zie je dat NGO's steeds vaker het beheer over bepaalde sociale ruimtes overnemen, dat kunnen steden zijn, instituties, in iedere geval zaken die voorheen door publieke bureaucratieŽn beheerd werden. Er zijn dan ook Afrikaanse geleerden die zeggen: wat voor buitenstaanders op een gebrek aan bestuur lijkt, is in feite een alternatieve vorm van bestuur die wordt uitgeoefend door al die non government organisaties.

,,Ik denk tenslotte dat het zeer belangrijk is om onderscheid te maken in de wereld van de NGO's. Er zijn hier binnen veel, zeer veel verschillende projecten. Het is niet ťťn wereld.''

Goed, laten we het dan hebben over gezondheidszorg, vakbonden, of zelfs politieke partijen. Behoren die volgens jouw allemaal tot het universum van de NGO's?

,,Ik weet het niet. Je hebt kunnen zien dat de term NGO zich verspreid heeft, waardoor nu alles wat geen instelling van een overheid is, plotseling een NGO is geworden. Ik denk dat dit gedeeltelijk een politieke beweging is en in potentie is het ook een interessante beweging omdat het aantal deelnemers aan de politiek wordt vergroot. Hier zit wel een keerzijde aan. Er zijn nu NGO's die ontzettend veel macht hebben. Soms wel meer dan regeringen, neem bijvoorbeeld de Wereldraad van Kerken. Er zijn NGO's die de bestaande machtshierarchieŽn reproduceren en er zijn NGO's, zoals het Sorosnetwerk, die een zeer specifiek project hebben om bepaalde doelen, bepaalde sociale structuren te installeren in de bestaande landen. Aan de andere kant zijn er ook NGO's die aan de marge opereren, die niet eens weten dat wij ze als NGO's beschouwen. Het zijn gewoon kleine groepen mensen. Het is dus zeer moeilijk om te generaliseren.

,,Een van de zeer interessante kenmerken is dat de meer marginale NGO's - bijvoorbeeld degene die bezig zijn met de strijd van de 'eerste wereld volkeren', of een aantal dat verbonden is met de kleinere milieuorganisaties - als gevolg van het Internet wereldwijd verbanden aangaan waardoor ze aan kracht winnen. Hierdoor heb je een nieuw soort NGO politiek gekregen dat bestaat uit een veelheid aan lokale initiatieven. Dat is iets geheel nieuws, omdat hier een bewustzijn aanwezig is dat er nog talloze andere initiatieven bestaan die met hetzelfde bezig zijn. Er is dus een soort wereldwijd besef dat er verschillende manieren zijn om dezelfde zaken aan te pakken.

,,Wanneer we over de hedendaagse wereld van de NGO's praten, hebben we het dus over een enorme diversiteit. En ik denk dat het belangrijk is om strategisch te discussiŽren over de vraag of we de wereld van de NGO's nu als een geheel moeten zien, of dat we de verschillen moet blijven zien en benoemen. Ik denk dat verschillende projecten een verschillende aanpak vergen om de wereld van NGO's te gebruiken.

,,Maar NGO is bijna een bureaucratische term op dit moment, in die zin dat het een manier is om het te categoriseren. En er leeft niet altijd een zelfbewustzijn over het NGO zijn bij die kleinere initiatieven, of wat dat nu precies betekent. Een andere term die ook wel gebruikt wordt is 'de vierde wereld', wat natuurlijk ook een interessante term is.''

Of de 'derde weg systemen', de burgerinitiatieven.....
,,Precies, de derde sector.''

Een ander aspect is dat van de verantwoordelijkheid. Een van de problemen met NGO's is, zeker als ze verbonden zijn aan grote internationale organisaties, dat ze door mensen in het veld, en zelfs regeringen, niet ter verantwoording kunnen worden geroepen voor wat ze doen. Ze kunnen heel gemakkelijk weer vertrekken en zich min of meer hetzelfde gedragen als het financieel kapitaal.

,,Ik wil daar een aantal dingen over zeggen. Ten eerste moet het vraagstuk van de verantwoordelijkheid worden gedeconstrueerd: verantwoording afleggen waaraan en waarvoor? In sommige gevallen is het feit dat deze organisaties geen verantwoording af hoeven te leggen maar goed ook omdat hierdoor een ander soort politiek project kan worden uitgevoerd. Want in het geval dat je verantwoording af moet leggen, doe je dit meestal aan de bestaande waardesystemen welke je nu juist niet meer wil.

,,Voorts zijn veel van de grote NGO's zeker wel aanspreekbaar. Hoewel ze misschien verantwoordelijk zijn aan iets dat niet noodzakelijk het enige waardesysteem is waaraan je zou willen dat ze verantwoording zouden moeten afleggen.

,,Een ander probleem is, en daar worstel ik erg meer, dat we nieuwe systemen van verantwoordelijkheid zouden moeten uitvinden. Dat is bijvoorbeeld mijn zorg over veel van de nieuwe ontwerpen voor het reguleren van het internationale financieel kapitaal. Er is een ontwerp, er zijn bepaalde standaarden, waar de spelers zich aan houden. Er is zoals ze zeggen transparantie, de beroemde term 'transparantie' dat iets intrinsieks goed lijkt te vertegenwoordigen. Maar in feite is het niks anders dan: verantwoordelijk aan de aandeelhouders en hun korte termijn winst. Er wordt verantwoording afgelegd, maar willen we wel dat soort verantwoording? Nee dus. Daarom is het een uitdaging om nieuwe vormen van verantwoording te ontdekken, nieuwe manieren om over het verantwoordelijkheidsvraagstuk na te denken. Dat is een van de agenda's voor de komende jaren: het (her)uitvinden van nieuwe systemen van aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid voor verschillende doelen in de systemen die we hebben.

,,Ik ben een van degene die denkt dat er op dit moment ontzettend veel aan het veranderen is, er treden op het moment vele breuken op. Dat betekent dat de oude systemen niet altijd meer werken. We moeten over veel van deze zaken echt opnieuw gaan nadenken.''

En we hoeven dus niet noodzakelijk verantwoording af te leggen?
,,Inderdaad.''

Tijdens de Next 5 Minutes conferentie willen we de term 'post governmental organisations' (PGO) naar voren brengen omdat het in onze ogen iets beter de huidige structuur weergeeft. 'Non governmental' verwijst toch nog altijd naar regeringen, partijen en de relaties ten opzichte van lokale en nationale overheden. 'Post governmental organisations' aan de andere kant, hebben dit globale aspect in zich en ook dat andere model van organiseren. Een ander ontwerp, netwerken wellicht, meer gedecentraliseerd.

,,Het klinkt me als een goede term in de oren. Hoewel er natuurlijk onmiddellijk mensen kritiek zullen hebben. Dat is onvermijdelijk als je de term 'post' gebruikt. Voor mij verwijst die term ook naar iets wat ergens na komt. In andere woorden: het komt na het huidige, het is niet noodzakelijk de huidige structuur van de NGO's. Het is iets wat die discontinuÔteit, die breuk, aangeeft. Het maakt het niet radicaal anders, maar het lijkt een verschil aan te brengen in het concept. Ik weet niet of jullie daar op uit zijn, maar het geeft die indruk.''

Het is altijd link om een nieuwe term naar voren te brengen, je neemt dan altijd een risico. Voor ons is de term ook gekoppeld aan de ontwikkelingen in het medialandschap, en dan met name dat van de computernetwerken.

,,Op het gebied van de immigratievraagstukken hebben we het nu over 'post nationaal burgerschap'. En ik denk niet dat deze term, evenmin als de term 'post governmental organisaties', noodzakelijk veronderstelt dat er geen regeringen meer zijn. De nationale eenheden zullen operatief blijven. Maar er is ook deze andere vorm, deze andere ruimte, waarin nieuwe dingen kunnen gebeuren.''

Uiteindelijk is dit NGO/PGO debat een vraagstuk over organisatie. Hoe organiseren mensen zich tegenwoordig? We weten, misschien niet langer in kerken, of andere traditionele vormen als partijen, vakbonden, enzovoorts. Er wordt wel gezegd dat NGO's de nieuwe manier zijn. Misschien zijn er ander vormen, meer onzichtbare of meer vloeibare vormen. Hoe organiseren mensen zich volgens jou tegenwoordig?

,,Op het Internet zie je zeker meer vloeibare organisatievormen ontstaan. Ook op een, in ieder geval gedeeltelijk, meer deterritoriale manier. Daar kun je een lokale organisatie hebben die niet afhankelijk is van een fysieke of ruimtelijke nabijheid. Die in feite bestaat uit verschillende sites in zeer verschillende delen van de wereld, maar zichzelf toch kan beschouwen als een lokale organisatie in plaats van een globale organisatie. En ik denk dat het onderwerp bepaald wat nu precies zo'n organisatie inhoud en haar haar realiteit geeft. Er zullen onderwerpen zijn die verschillende lokaliteiten delen, onafhankelijk van waar ze zich bevinden. Maar er zullen ook onderwerpen zijn die je gewoon op een bijzondere plaats op de grond uit moet vechten. Dat 'op de grond' bedoel ik niet letterlijk, je kunt dat ook doen via lokale netwerken, enzovoorts. Maar ik denk wel dat je op het moment al deze verschillende strategieŽn kunt waarnemen.

,,Daarom praten sommige mensen ook niet over 'transnationaal', maar over 'translokaal'. Dit begrip verbindt de verschillende lokaliteiten. En ik denk dat de dingen waar ik me mee bezig houdt meer translokaal zijn, dan transnationaal. We gebruiken wel steeds het begrip transnationaal maar het is een vorm van translokaliteit. Voor mij is het begrip lokaal heel belangrijk. We moeten dit begrip verruimen zodat het niet langer alleen maar wordt opgevat als ruimtelijke nabijheid, of draaiend om ruimtelijke nabijheid. Maar dit kan een onderwerp van debat zijn, want sommige mensen zullen het hier niet mee eens zijn.

Geert Lovinck

 

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1999