Uit: Ravage #11 van 29 augustus 2003

Beestachtig volksvermaak

Groeiend verzet tegen circuspret met dieren

Tijgers die door brandende hoepels springen, rokende olifanten, telefonerende apen, paarden met pluimpjes, op een bal balancerende beren. Dierenmishandeling, zo vinden tegenstanders. In toenemende mate vormen rondtrekkende circusgezelschappen het doelwit van actiegroepen.

Nederland telt momenteel acht circussen met dierenacts op het programma. Sinds Tony Boltini in 1980 zijn circus verkocht en verruilde voor een groot pretpark (zijn vrouw verhuurt overigens nog altijd dierenacts), is Herman Renz hiervan de bekendste en grootste. Daarnaast doen tal van buitenlandse circussen met dieren in de piste, zoals het Groot Russisch Staatscircus, ons land aan.

Circussen waarin dieren worden gebruikt voor menselijk vermaak komen steeds vaker onder vuur te liggen. Actievoerders van diverse pluimage overhandigen geregeld protestflyers aan de bezoekers van het circus. Een ander geliefd actiemiddel is het beplakken van circusborden met opvallende teksten als 'Afgelast wegens dierenleed'.

Via een meer officiële weg heeft de Dierenbescherming een aantal jaren geleden alle Nederlandse gemeenten aangeschreven met het verzoek om circussen waarin dieren worden gebruikt te verbieden. Dierenrechten Nu! wijst gemeenten dit najaar met juridisch onderbouwde factsheets op de ontoelaatbaarheid van dieren in het circus. Maar van een campagne zoals onlangs gestart in België is hier nog geen sprake.

Succesvol

Na zeven jaar onderzoek naar de leefomstandigheden en het welzijn van de dieren in achttien binnen- en buitenlandse circusondernemingen die in België rondtrekken, lanceerde GAIA begin dit jaar haar campagne. De Belgische dierenrechtenorganisatie wil snel een eind maken aan het gebruik van wilde dieren in het circus. In Denemarken, Zweden, Finland, Israël en Singapore is deze praktijk al geheel of gedeeltelijk bij wet verboden.

Alle 4.000 basisscholen in België kregen een educatieve video toegestuurd. Deze video, die schrijnende beelden vertoont van de onnatuurlijke omstandigheden waaronder wilde circusdieren moeten leven, zet jongeren massaal aan tot het inzenden van protestkaarten.

Verder ontvingen gemeenten een wetenschappelijk rapport en een brief waarin de argumenten die circusondernemingen hanteren als rechtvaardiging voor het gebruik van wilde dieren één voor één worden weerlegd. Daarnaast voerde GAIA gesprekken met de directies van de circusondernemingen en de burgemeesters van de grootste steden.

Nog geen half jaar later hebben ruim vijftig gemeenten een verbod ingesteld op de komst van circussen met wilde dieren. Verder is Circus Pauwels, een van de drie Belgische circusondernemingen met wilde dieren, met GAIA overeengekomen het gebruik van wilde dieren te beëindigen. De overige twee circussen klagen steen en been over de vele negatieve reacties die zij krijgen van met name kinderen en scholengemeenschappen.

Nationaal verbod

GAIA's directeur Ann de Greef is verheugd over de in korte tijd geboekte resultaten. Dat GAIA zich op de gemeenten is gaan richten, blijkt uit nood geboren. Voormalig minister voor Consumentenzaken, Volksgezondheid en Leefmilieu, Aelvoet, die begin dit jaar verantwoordelijk was voor het dierenwelzijn, had geen oog voor het lot van de wilde dieren. ,,Het enige dat wij van haar te horen kregen, was dat zij misschien voor grotere kooien zou kunnen zorgen'', vertelt De Greef verbolgen.

Wat moet een olifant met een grotere kooi, vroeg GAIA zich af. ,,Je schiet er niets mee op om een olifant 23 uur per dag vast te ketenen in een vrachtwagen die tien meter groter is! Een olifant in een dierentuin heeft al duizend vierkante meter, en zelfs dat is nog belachelijk weinig in vergelijking met zijn natuurlijk biotoop en zijn behoefte!'', onderstreept De Greef.

Inmiddels zit er een nieuw kabinet in Brussel. Rudy de Motte, als minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid eveneens bevoegd voor het dierenwelzijn, heeft als waarnemend burgemeester van Vloesberg ook een verbod op circussen met wilde dieren ingesteld voor deze gemeente. ,,Ik kan mij niet voorstellen dat hij er geen probleem mee heeft dat er nog altijd geen enkele wetgeving is voor circusdieren op nationaal niveau'', zegt De Greef.

Doordat circussen steeds meer moeite hebben een standplaats te vinden, worden ze gedwongen naar alternatieven te zoeken á la Cirque du Soleil en Circus Ronaldo, die geen gebruik maken van dieren. Het feit dat er zoveel gemeenten overgaan tot een verbod op circussen met wilde dieren, stemt de dierenrechtenorganisatie hoopvol. ,,Hiermee groeit de druk op de huidige verantwoordelijke minister Tavernier (opvolger van Aelvoet, red.) om een nationaal verbod in te stellen'', zegt De Greef.

Onderscheid

Het door GAIA gemaakte onderscheid tussen het gebruik van wilde en gedomesticeerde dieren in het circus, is vooral een strategische keuze, zegt De Greef. ,,Natuurlijk zien wij liever een circus geheel zonder dieren. De meest acute welzijnsproblemen doen zich echter voor bij de wilde dieren, waarvoor wij een snelle oplossing wensen. Indien we ons op alle dieren zouden richten, verloopt dit proces langzamer.''

Dit wil niet zeggen dat GAIA zich ook in zal zetten voor de gedomesticeerde dieren, zodra de wilde dieren in het circus verboden zijn. ,,Wij geven prioriteit aan de misstanden in de bio-industrie. Dit wil echter niet zeggen dat wij het gebruik van gedomesticeerde dieren in circussen toejuichen'', benadrukt zij.

Geoffrey Deckers van de Nederlandse organisatie Een Dier Een Vriend (EDEV), die net als GAIA deel uitmaakt van een Europese coalitie van dierenrechtenorganisaties die de pijlen de laatste tijd vooral richt op circussen, maakt dit onderscheid niet.

Deckers: ,,Dat een koe zich in een circus gelukkiger zal voelen dan een olifant vind ik een verkeerde aanname. Ook gedomesticeerde dieren moeten op onvrijwillige basis kunstjes verrichten die tegennatuurlijk zijn. Daarnaast zijn ze continu op transport en hebben ze slechte huisvesting. De hokken waarin bijvoorbeeld de paarden van Circus Renz verblijven, daar kom je bij een manege echt niet mee weg!''

Speelobject

EDEV maakt zich voornamelijk kwaad om het feit dat circusdieren worden gebruikt als speelobject, in dit geval om geld mee te verdienen. ,,Zodra een dier, wat voor dier dan ook, niet presteert of weigert een kunstje te doen, dan wordt ie gewoon gedumpt!'', aldus Deckers. ,,Pas op het moment dat dieren zich vrijwillig bij het circus komen aanmelden, met een eigen speelbal of koptelefoon voor een Pavarotti-imitatie, heb ik geen enkel bezwaar meer tegen dit soort circussen.''

De acties van EDEV beperken zich vooralsnog tot het uitdelen van flyers aan het publiek bij aanvang van een lokale première, zoals onlangs bij Circus Renz in Amsterdam en het Groot Russisch Staatscircus in Haarlem. Momenteel ontbreekt het de organisatie, die ook actief is rond het proefdiercentrum BPRC, aan voldoende mensen om een soortgelijke campagne op te zetten zoals die van GAIA.

Ook bij de actiegroep Plezier zonder Dier, vooral actief tegen circussen in Nijmegen en Groningen, staat het ethische aspect centraal. ,,Uiteraard vinden we het belangrijk dat de dieren goed worden behandeld, maar we storen ons vooral aan het feit dát er dieren worden opgesloten en gebruikt voor zoiets onbenulligs als het uitvoeren van een kunstje'', vertelt Paul Frederickx.

Anders dan EDEV zoekt Plezier zonder Dier - twee jaar geleden opgericht om meer structuur aan de acties tegen circussen te geven en ervoor te zorgen dat de kennis en ervaring niet verloren gaat - bewust zo min mogelijk contact met de medewerkers van het circus. ,,Wij buigen ons over de vraag waarom er dieren als amusementsobject worden gebruikt, terwijl de circusondernemer hooguit over het dierenwelzijn wil praten.''

Dierenmishandeling

EDEV daarentegen zoekt wél de dialoog met circusondernemingen en kijkt rond in de manegerieën. Zo kent en volgt Geoffrey Deckers de familie Renz bijvoorbeeld al jaren. Hij merkt dat publiekgerichte acties, zij het op de lange termijn, wel degelijk zinvol en effectief zijn. ,,In vergelijking met vroeger gebruikt Circus Renz nu veel minder dieren in de piste: paarden, tijgers en een olifant.''

Het moge duidelijk zijn dat de circussen hoe dan ook niet op publieksacties zitten te wachten. Daarmee komen de actievoerders aan hun portemonnee. Zo probeerde Circus Renz de actievoerders van EDEV in Amsterdam te laten verwijderen door het gezag, maar bleek de politie het met de dierenvrienden eens dat er nog altijd zoiets als het recht op demonstratie bestaat. In Haarlem werd een actievoerder geïntimideerd door een circusmedewerker.

Ook in discussies raken de gemoederen veelal verhit. ,,Met de beste wil van de wereld kan een circus onmogelijk voldoen aan de natuurlijke behoeften van de dieren'', benadrukt Deckers. ,,Olifanten lopen normaal gesproken zo'n 50 á 60 kilometer per dag. En tijgers, van nature solitair levende dieren, worden bij elkaar gezet in de veel te kleine en prikkelloze transportkooien.''

Deckers wil best geloven dat het theoretisch mogelijk is om, zoals circussen beweren, hun dieren door middel van beloning kunstjes aan te leren. Maar zolang hem de toegang tot de winterverblijven, waar de échte trainingen plaatsvinden, wordt ontzegd, vreest hij dat het er in de praktijk wel anders aan toegaat. ,,Bovendien blijft het probleem dat de dieren niet de vrije keus wordt gelaten om dat kunstje twee keer per dag op gezette tijden op te voeren voor het publiek. Er moet in een circus nu eenmaal worden opgetreden.''

Risico

Volgens Deckers is het gebruik van dieren in het circus een Europees probleem en dient als zodanig te worden aangepakt. ,,Binnen Europa mag je vrij rondreizen met een circus. Het heeft dus geen zin om hier een bepaalde dierenact in diskrediet te brengen, want dan treden ze op in België of Frankrijk. Alles wordt alleen maar oncontroleerbaarder'', zo constateert hij.

Uit gesprekken met de circuswereld weet hij dat ze zelfs daar hun hart vasthouden voor de gevolgen. ,,Er komen nu circussen Nederland binnen, waarmee een 'normaal' circus nog niet eens in één zin genoemd wil worden. Wat daar gebeurt moet écht hemelsschrijnend zijn.''

Binnen de circuswereld zou men zich inmiddels ook afvragen hoe lang het nog duurt voordat de eerste bezoekers een ziekte oplopen, weet Deckers. ,,Er is geen sprake van adequate controle. De Algemene Inspectie Dienst (AID) kijkt hooguit naar de papieren, en zelfs dat nog niet eens.'' De AID houdt in dit land toezicht op het dierenwelzijn.

,,Wij controleren niet actief, nee'', beaamt Anita Douven van de AID. ,,Enkel als we een klacht binnenkrijgen gaan we langs bij een circus.'' Vorig jaar heeft de AID drie van dit soort meldingen binnen gekregen, dit jaar zijn dat er tot nog toe twee. Vorig jaar zou in geen van de gevallen volgens de AID sprake zijn geweest van een wetsovertreding. De twee meldingen van dit jaar zijn nog in onderzoek.

Ook Fabian Gort van Dierenrechten Nu!, een werkgroep verbonden aan GroenLinks, beschouwt het gebrek aan wettelijke richtlijnen als een groot probleem. ,,In Nederland hebben we geen enkel zicht op wat er zich binnen een Italiaans circusgezelschap afspeelt. Het enige waar men aan gebonden is, zijn vervoerswetten in verband met verspreiding van ziekten.''

Toekomstmuziek

Drie jaar geleden heeft de Dierenbescherming alle 489 Nederlandse gemeenten schriftelijk verzocht geen evenementen meer toe te staan met dieren, waaronder circussen. Gemeenten moeten toestemming geven voor evenementen en kunnen via de Algemeen Plaatselijke Verordening (APV) regelen niet langer vergunningen te verstrekken voor evenementen waarbij dieren worden gebruikt.

Daarop heeft slechts een aantal gemeenten positief gereageerd, waaronder Warmond, Barendrecht en Den Haag. Uiteindelijk heeft alleen Warmond circussen met dieren expliciet verboden. ,,Met name vanwege het economisch belang liggen circussen toch erg gevoelig'', weet Maaike Wermer van de Dierenbescherming te vertellen.

Hoewel de Dierenbescherming het vermaak met dieren sterk afkeurt, heeft de organisatie aan deze brief nooit een vervolg gegeven. Slechts af en toe bezoekt een inspecteur onaangekondigd een circus. Wermer: ,,Onze prioriteiten liggen bij verantwoord huisdierenbezit en diervriendelijk consumeren. Je kunt als organisatie nu eenmaal niet alle dierenleed aanpakken. Je moet keuzes maken.''

Blijft over Dierenrechten Nu! die op dit moment bezig is met de voorbereiding van het informeren van gemeenten. ,,Wij willen een factsheet rondsturen waarin we aangeven waarom circussen met wilde dieren ongepast zijn en hoe men daar als gemeente mee kan omgaan.'', zegt Fabian Gort. Net als GAIA richt Dierenrechten Nu! zich hierbij in eerste instantie op het gebruik van wilde dieren. Ook Plezier zonder Dier zegt zich binnenkort naast haar publieksacties te zullen richten op gemeenten.

Lousco Grasman

Meer weten?

GAIA (incl. rapport) - www.gaia.be of info@gaia.be of bel: 0032-22452950

Edev - www.edev.nl of info@edev.nl of bel: 070-3833699

Plezier zonder dier - www.plezierzonderdier.nl (in ontwikkeling) of plezierzonderdier@yahoo.co.uk

Dierenrechten nu! - www.dierenrechtennu.org

Dierenbescherming - www.dierenbescherming.nl of info@dierenbescherming.nl of bel: 070-3142700

Nauwelijks wetgeving

In Nederland bestaat er geen specifieke wetgeving voor het houden van dieren in circussen. Anders dan aan dierentuinen worden aan circussen geen speciale eisen gesteld wat betreft huisvesting. Noch wat betreft transport of de training van de dieren. Circusondernemingen zijn slechts gebonden aan de Gezondheids en Welzijnswet voor Dieren (GWWD).

Volgens artikel 36 van de GWWD is het zonder 'redelijk doel' verboden om dieren pijn of letsel toe te brengen, dan wel de gezondheid of het welzijn van een dier te benadelen. In het geval van circussen zou het 'redelijke doel' dan zijn 'het vermaak van circuspubliek'. Verder moeten circussen in het bezit zijn van een EG Certificaat voor het commercieel tentoonstellen van dieren. En een CITES-verklaring, indien zij bedreigde uitheemse dierensoorten bezitten die niet in gevangenschap geboren zijn.

'Beestachtig'

In maart dit jaar heeft GroenLinks Amsterdam-Centrum in haar notitie 'Beestachtig in de binnenstad' onder meer gepleit voor een verbod op circussen met wilde dieren, en dit te verankeren in de APV. Zodra het voorstel, dat begin september wordt behandeld, wordt aangenomen zal het Russisch Staatscircus niet langer kunnen optreden in Carré.

De bestuurlijke nota 'Dierenwelzijn' van ditzelfde stadsdeel, eveneens uit maart, rept van een verbod op circussen, met alle dieren: 'Het mag langzamerhand bekend worden verondersteld op welke wijze (circus)dieren hun kunstjes leren en dat huisvesting en transport veel te wensen over laat. Het via dressuur vertonen van kunstjes door dieren is in strijd met de eigen waarde van het dier. Onderzocht moet worden of in de APV een algemeen verbod kan worden opgenomen voor het gebruik van dieren voor dit soort activiteiten', zo staat in de nota.

,,De huidige gedragslijn is dat voor evenementen met dieren in de openbare ruimte bij hoge uitzondering toestemming wordt gegeven'', zegt Annet de Waart, verantwoordelijk voor het opstellen van de nota. Volgens De Waart ziet het er niet naar uit dat er bezwaar tegen het voorstel zal worden gemaakt. Een mogelijk stadsdeelverbod zou kunnen uitmonden in een gemeentelijk verbod.

Nederlandse circussen met dierenacts:

Circus(theater) Blue Dream (www.theatrecircus.com)

Circus Althoff (www.circusalthoff.com)

Circus Herman Renz (www.renz.nl)

Magic Circus (www.magic-circus.com

Circus Malford (www.circusmalford.mainpage.net)

Circus Witova (www.circuswitova.nl)

Circus Bongo (www.circusbongo.nl)

Circus Harlekino (comité Vrienden van circus Harlekino: nani@xs4all.nl)

Zie http://circus.pagina.nl/ voor meer (winter)circussen en impresariaten die dierenacts verhuren. Voor de circus-agenda zie: www.circus-web.nl

Afgelast wegens dierenleed!

Een greep uit de acties die de afgelopen jaren werden gevoerd tegen het gebruik van dieren in het circus:

Maart 1996 - PETA-NL voert actie tegen Circus Renz in Leiden. Het Dierenbevrijdingsfront doet een valse bommelding, en gooit enkele verfbommen tegen circustenten en geparkeerde auto's. Ook worden circusborden beschadigd, verwijderd en van de leuzen 'Boycot circus met dieren' en 'Boycot dierenleed' voorzien.

Juli 1997 - Op diverse plaatsen in Amsterdam beplakt actiegroep 'Amsterdam tegen circussen met dieren' reclameborden van Circus Renz met de teksten 'Afgelast' of 'Circus = Dierenleed'. Veel borden bleken al te zijn weggehaald door collega activisten... In Arnhem werden bezoekers middels een folder ingelicht over het dierenleed achter de schermen.

Juli t/m oktober 2001 - 'Plezier zonder Dier' flyert onder bezoekers tijdens première Russisch Staatscircus in Nijmegen, Groningen en Haren. Na gesprek met circusmedewerker in Groningen, nodigen de activisten zichzelf uit voor een inspectie. Het stemt ze alles behalve vrolijk. In Nijmegen en Groningen werden straataffiches van het circus door anonieme activisten beplakt met de tekst 'Afgelast wegens Dierenleed'.

Juli 2002 - Actiegroep 'DAVID' (Directe Actie Voor Ieder Dier) beklad en vernield in Amsterdam in totaal 41 reclameborden van Circus Renz.

Augustus 2002 - Twentse dierenactivisten delen onder het motto 'Dierenleed is geen amusement!' flyers uit bij het Russisch Staatscircus in Enschede.

September 2002 - Het Dieren Bevrijdings Front (DBF) beplakt zo'n 65 affiches van Circus Renz in Amersfoort met de leus 'Afgelast wegens Dierenleed'. Hetzelfde gebeurde met de affiches van het Russisch Staatscircus in Eindhoven.

Oktober 2002 - Het DBF steekt in Den Haag de banden lek van drie vrachtwagens van Circus Renz, lijmt sloten dicht en knipt zichtbare bedrading kapot. Ook worden er zo'n drie reclameborden vernield.

December 2002 - Het DBF vernielt elf affiches van het Groot Russisch Staatscircus in Den Haag, steekt de banden lek van een truck, lijmt een slot dicht en spuit de boodschap ALF op de deur van de trailer.

Mei 2003 - Activisten van Dwars, de jongerenorganisatie van GroenLinks, beplakken her en der in Eindhoven reclameborden van het Russisch Staatscircus en delen pamfletten uit aan het circuspubliek.

Juli 2003 - Actievoerders van EDEV roepen bezoekers van Circus Renz in Amsterdam op, de volgende keer te kiezen voor een circus zonder dieren. Ook bij de première van het Russisch Staatscircus in Haarlem staat EDEV met flyers en spandoeken.

Augustus 2003 - Plezier zonder Dier is met flyers en spandoeken aanwezig bij de aanvang van het Russisch Staatscircus in Nijmegen. Vooraf vraagt de actiegroep winkeliers om geen affiches van het circus op te hangen. Het DBF vernielt enkele honderden posters van het Russisch Staatscircus in Groningen.