Uit: Ravage #1, 14 januari 2000

Macht van de kraakwacht langzaam ondermijnd

Duizenden leegstaande panden, van luxe woningen tot militaire complexen, worden bewaakt door kraakwachten. Het zijn over het algemeen studenten die tegen betaling van een flinke vergoeding voorkomen dat het object in handen van de kraakbeweging valt of door keetschoppers in brand wordt gestoken. Voor krakers zijn kraakwachten en de bureaus die in hen bemiddelen een doorn in het oog. De actiegroep Professor Zonnebloem gaf het verzet tegen deze 'anti‑kraakpraktijken' een nieuwe impuls.

Volgens het Kramers woordenboek van tien jaar geleden is een kraakwacht een persoon die van een huiseigenaar zonder betaling in een huis mag wonen om te voorkomen dat het wordt gekraakt. Vandaag de dag blijkt deze omschrijving nauwelijks meer van toepassing, aangezien de gemiddelde kraakwacht een fikse vergoeding betaalt voor zijn of haar tijdelijke onderkomen.

Het begrip kraakwacht duikt voor het eerst op aan het begin van de jaren tachtig. Slimme makelaars beginnen huiseigenaren geselecteerde huisoppassers aan te bieden. Deze huisoppassers, veelal studenten, mogen tegen betaling van gas en elektra een kamer bewonen van een leegstaand pand. In ruil tekenen de huisoppassers een tijdelijk huurcontract, hetgeen erop neerkwam dat ze de kamer weer zullen verlaten zodra de makelaar daarom vraagt. Hiermee is het fenomeen kraakwacht een feit.

Eigenlijk zijn het de huiseigenaren zelf geweest die de makelaars op het idee brachten om in kraakwachten te gaan bemiddelen. Om te voorkomen dat leegstaande panden werden gekraakt, lieten huiseigenaren vrienden, bekenden en soms zelfs familieleden in de panden wonen. De enorme leegstand werd toentertijd in de hand gewerkt door het ongunstige economische klimaat. Huiseigenaren wachtten net zolang met de verkoop van hun onroerend goed, totdat de huizenmarkt weer rendabel genoeg bleek.

Reëel probleem

In een stad als Amsterdam, die vanaf eind jaren zeventig overspoeld werd door een enorme kraakgolf, worden speciale kraakwachtbureaus opgericht. Zwerfkei Bewaring BV is de grootste, maar ook bureaus als Buro Tijdelijke Bewoning (BTB), BV Opvang en makelaar Geytenbeek voldoen in die tijd uitstekend aan de speculatieve wensen van huiseigenaren.

De Amsterdamse kraakbeweging beschouwt het fenomeen kraakwacht aanvankelijk als een reëel maar niet als een onoverkomelijk probleem. Met verschillende kraakwachten blijkt het goed onderhandelen, waardoor diverse panden alsnog gekraakt worden omdat kraakwachten hun huissleutels 'verliezen'. Verder is de verpaupering en leegstand dermate grootschalig, dat lang niet al het onroerend goed bewaakt kan worden. De kraakwachtbureaus kunnen de vraag niet aan.

Vanaf 1982 komt de kentering. De huizenmarkt herrijst uit haar as, de leegstand neemt af. Voor de kraakbeweging wordt het een taaie klus om geschikte huizen te vinden die zonder scrupules gekraakt kunnen worden. De hinderlijke kraakwachten beginnen nu behoorlijk te irriteren. Her en der ontstaan er initiatieven om 'kraakwachtje te gaan pesten'. Hoewel dit op papier onschuldig klinkt, kan het daarbij hard aan toe gaan. Het ingooien en bekladden van ruiten, en zelfs fysieke bedreiging zijn onderdeel van dit spel. Maar het breekt de macht van de kraakwacht niet.

Op 3 juni 1983 tapt de Amsterdamse kraakbeweging uit een geheel ander vaatje. Met een grondig voorbereide en minutieus uitgevoerde operatie vallen vermomde krakers gelijktijdig op vier lokaties in de stad binnen bij kraakwachtbureaus. Terwijl het personeel van de getroffen kraakwachtbureaus Zwerfkei, BTB, BV Opvang en Geytenbeek onder dwang wordt gehouden, halen anderen de kasten en bureauladen leeg. Een buitenploeg zorgt voor het in veiligheid stellen van het buitgemaakte documentatiemateriaal, waarvan later een brochure zou worden samengesteld. Als gevolg van de vijf minuten durende acties komen de werkzaamheden van een bureau als Zwerfkei Beheer BV maanden stil te liggen.

Huis Oppas Dienst

In de loop van de jaren tachtig worden er op landelijke en lokale schaal wettelijke en justitiële maatregelen getroffen waarmee het kraken van huizen verder wordt bemoeilijkt en de langdurige leegstand afneemt. De kraakwachtbureaus blijven zich echter ontwikkelen, ook in de jaren negentig. De belangrijkste kraakwachtbureaus van nu zijn Zwerfkei Beheer BV en Buro Tijdelijke Bewoning in Amsterdam, Ad Hoc in Den Haag, Huis Oppas Dienst in Utrecht en Camelot in Breda.

De fixatie van de kraakbeweging op de kraakwacht neemt af naar gelang het kraken door wetgeving wordt bemoeilijkt. We moeten tot 29 oktober 1992 wachten, voordat de Utrechtse kraakbeweging haar Huis Oppas Dienst (HOD) een gevoelige stoot onder de gordel uitdeelt. Op klaarlichte dag wordt het kantoor in Utrecht, gesitueerd op Wilhelminapark 2, bezet door twintig boze krakers. Het oplettende HOD‑personeel voorkomt dat de bezetters gevoelige informatie kunnen ontvreemden. Wel worden achteraf de discutabele activiteiten van HOD uitgebreid belicht in het nieuws.

Zeven jaar later wordt er ingebroken bij Huis Oppas Dienst Nederland. Op 15 maart 1999 haalt de actiegroep Professor Zonnebloem de burelen van het kraakwachtbureau leeg. ,,Op de bureaus stonden computers, waarvan we de harde schijven loskoppelden en meenamen'', vertelt een van de actievoerders van Zonnebloem die anoniem wenst te blijven. ,,In de kasten en laden vonden we de persoonlijke dossiers van kraakwachten, notulen van werkoverleggen en de pandenlijsten. Verder mappen met visitekaartjes, persoonlijke aantekeningen en HOD‑brochures.''

Directeur Van Wonderen van HOD ontkent in het Utrechts Nieuwsblad (08‑09‑99) dat de persoonlijke gegevens van opdrachtgevers en huisoppassers in handen zijn gekomen van de actiegroep Zonnebloem. 'Het ging om oude gegevens die buiten de kluis stonden. Alle actuele informatie was opgeborgen', zo zegt Van Wonderen. ,,Een kluis hebben we niet aangetroffen, nee. Het is een praatje voor de vaak'', aldus de actievoerder van Zonnebloem.

Brochure

Van een gedeelte van de buit heeft Professor Zonnebloem de brochure Geef een stukje van je vrije tijd samengesteld en op beperkte schaal verspreid. Naast een artikel over het ontstaan en de werkwijze van HOD, bevat de brochure lijsten van actuele kraakwachtadressen en hun opdrachtgevers.

HOD bewaakt momenteel zo'n 200 panden in heel Nederland en verdeelt het werkterrein in regio's. In totaal heeft HOD circa 450 huisoppassers in dienst. De opdrachtgevers van HOD zijn woningbouwcoöperaties, asielzoekerscentra, universiteiten, gemeentes, instellingen en particuliere eigenaren.

Als je kraakwacht wilt worden bij HOD, dien je aangemeld te worden door een actieve kraakwacht van het bureau. De actieve huisoppasser staat garant voor de zich aanmeldende oppasser. Als beginnende oppasser krijg je een contract voorgeschoteld zonder huurrechten. HOD biedt je na afloop van dit contract geen andere tijdelijke woonruimte aan. Deze werkwijze is overigens exemplarisch voor de meeste kraakwachtbureaus.

In de inleiding van de brochure hekelt de actiegroep Prof. Zonnebloem onder meer de 'lakse, egoïstische en actieloze instelling van sommige krakers'. Verder zegt de actiegroep te hopen dat er in de toekomst vaker actie wordt ondernomen tegen kraakwachtbureaus, cliënten van dit soort bureaus en de kraakwachten.

Intimidatie

Wat me op de vraag brengt hoe actiegroep Zonnebloem aankijkt tegen persoonlijke intimidatie van kraakwachten?

Zonnebloem: ,,Wij beschouwen kraakwachten als hét instrument van bedrijven die belust zijn op winst en bewust speculatie in standhouden. Gladjakkers als HOD trekken én geld van de kraakwachten én geld van de bedrijven (maar ook gemeentes en andere overheidsinstellingen). Als het ambt van kraakwacht onaantrekkelijk wordt gemaakt door maatschappelijke druk of door acties vanuit de kraakbeweging, lijkt ons dat zeer wenselijk. Als daarnaast de juridische basis van anti‑kraak wonen en de ondermijning van het huurrecht wordt aangevallen zijn we al een heel eind. Wij staan dan ook positief tegenover het intimideren van kraakwachten, maar ook van de bedrijven en bureaus die hen inschakelen en gebruiken. Intimidatie hoeft trouwens niet te betekenen dat er geweld gebruikt wordt. Er zijn talloze creatieve manieren te bedenken om tot intimidatie te komen. Onze inbraak en verspreiding van de gestolen gegevens is hier een voorbeeld van.''

Is het geen achterhoedegevecht om nu nog de strijd aan te binden met de kraakwacht? ,,Het is een geïntegreerd onderdeel van de actiebeweging in zijn geheel'', antwoordt Zonnebloem. ,,Het kraakwachtensysteem is wat ons betreft de exponent van speculatie en de uitbuiting van woningzoekenden. Het houdt een onrechtvaardig systeem van woonruimteverdeling in stand, het ondermijnt het huurrecht en het maakt jongeren slaafs en monddood.''

Geweldsdiscussie

Gek genoeg leverde de inbraak van Prof. Zonnebloem alswel de verspreiding van de brochure in eerste instantie nauwelijks publiciteit op. Pas in augustus, mede als gevolg van een toevallige samenloop van omstandigheden, krijgt de inbraak de aandacht die ze verdient. Op de mailinglist van squatnet, een digitaal platform voor kraaknieuws en ‑discussie, wordt opgeroepen tot een landelijke anti‑kraakdag.

Voorstanders van een actiedag tegen de kraakwacht reppen op Internet van het op grote schaal toebrengen van schade aan panden waar kraakwachten zitten, zodat huiseigenaren zien dat intensieve bewaking zinloos is. Tegenstanders van dit soort geweld hebben de mond vol van het negatieve beeld van de kraakbeweging dat hierdoor geschapen wordt in de media.

De voorstander van de actiedag antwoordt: "Fuck them! De pers zal nooit het verschijnsel kraakwacht kapot schrijven. Van negatieve pers wordt je inderdaad niet blij, maar wat heb je liever: een goed artikel of een leegstaand en te kraken pand?" De tegenstander: "Zolang er geredeneerd wordt 'kraken is goed, kraakwacht is fout dus hup de ruiten in', hoeft een anti‑kraakwachtdag niet voor mij. Met een dergelijke subculturele stammenstrijd gooien we onze eigen ruiten in. Je kunt kraakwachten bijvoorbeeld ook inspireren tot het voeren van processen tegen het kraakwachtbureau. In Breda werden onlangs kraakwachten ontruimd omdat ze het hadden gewaagd bezwaar te maken tegen sloopplannen."

Uiteindelijk circuleert het weekend van 10 en 11 september als streefdatum voor acties tegen kraakwachten, zonder dat duidelijk is wie deze datum heeft gelanceerd. Heel goed mogelijk dat een journalist van een dagblad dit heeft verzonnen. Het is komkommertijd, en kranten als het Utrechts Nieuwsblad en Het Parool plaatsen de 'oplevende strijd tussen krakers en kraakwacht' op de voorpagina's. Gebakken lucht. Uiteindelijk wordt er in het 'actieweekend' welgeteld één ruit ingegooid en wel bij een kraakwacht in Leiden

'Dreigbrief'

Begin september 1999 stuurt de actiegroep Prof. Zonnebloem aan alle huisoppassers van HOD, waarvan de adressen eerder in maart met de inbraak buit waren gemaakt, een brief. Zonnebloem levert in de brief kritiek op HOD dat de persoonlijke gegevens van z'n oppassers zomaar laat slingeren in het kantoor. Verder wordt het functioneren van HOD fel bekritiseerd. ("HOD en hun collega‑bureaus zijn niet geïnteresseerd in een rechtvaardige verdeling van woonruimte, maar willen enkel winst maken").

Zonnebloem beëindigt de brief met een verkapt dreigement: "Wij hebben niets tegen jou persoonlijk, maar vrezen dat jij toch langdurig actiedoelwit gaat worden, zolang jij je inlaat met een bedrijf zoals HOD. Wij sluiten niet uit dat wij binnenkort al jullie gegevens gaan publiceren, maar zullen daar nog even mee wachten." Tevens wordt het adres van een website vermeld waarop de inhoud van de Zonnebloem‑brochure 'Geef een stukje van je vrije tijd' is geplaatst. (squat.net/netherl/zonnebloem/index.html)

Enkele dagen later wordt de bewuste website van squatnet gekraakt en van het Net verwijderd. Volgens Edward van Wonderen van HOD is dit het werk geweest van een van de huisoppassers, zo meldt hij in een brief aan de beheerder van Squatnet. "Vanwege de adressenlijst van kraakwachtpanden en de privégegevens van het HOD‑personeel", zo meldt Van Wonderen. Inmiddels staat de brochure weer op internet, maar zijn de privé‑gegevens van de HOD‑medewerkers door squatnet geanonimiseerd.

Na de brief van Prof. Zonnebloem ontvingen de huisoppassers van HOD een schrijven van de Juridische Adviesgroep voor Particulieren (JAP) uit Utrecht. Het JAP had eerder van Zonnebloem een enorm bestand aan persoonsgegevens bezorgd gekregen. Volgens het JAP lijkt HOD Nederland zich te onttrekken aan haar verantwoordelijkheid wat betreft de zorgvuldige omgang met privacy‑gevoelige gegevens, schrijft het JAP. HOD Nederland kan aansprakelijk gesteld worden voor alle schade die ontstaat door het verlies van persoonsgegevens. In sommige gevallen zijn ook smaadklachten van toepassing.

Huurbescherming

Vrijdag 17 december 1999 kan wel eens de geschiedenis in gaan als een zwarte dag voor de kraakwachtbranche. Op die dag deed de Amsterdamse rechtbank een opvallende uitspraak in een zaak aangespannen door negen kraakwachten van Oudezijds Achterburgwal 173 tegen huiseigenaar Rapoport BV. De kraakwachten, die fl. 450,‑ huur per maand betalen, zijn van mening dat ze door de hoogte van dit bedrag ook huurrechten hebben. Rechter De Castro stelde ze in het gelijk: Rapoport mag de kraakwachten niet zomaar op straat zetten.

De kraakwachten van de Oudezijds kwamen via het commerciële bemiddelingsbureau Students For Students, gevestigd aan de Ceintuurbaan in Amsterdam, in het perceel van Rapoport terecht. Students for Students vraagt, net zoals een kraakwachtbureau als Ad Hoc, naast een hoge borg een opmerkelijk ruime maandelijkse 'onkostenvergoeding' aan haar dakloze cliënten. Voordeel hiervan is dat de eigenaar van het leegstaande pand zelf geen noemenswaardige bijdrage hoeft te leveren. Ad Hoc heeft zich de afgelopen jaren met dit soort praktijken dan ook opgewerkt tot een zeer populair kraakwachtbureau voor huiseigenaren.

De Amsterdamse rechtbank dreigt nu roet in het eten te gooien. Volgens een medewerker van het Speculatie Onderzoeks Kollektief (SPOK) moet de gemiddelde woonprijs voor kraakwachten weer dalen tot circa fl. 75,‑ om te voorkomen dat ze huurrechten krijgen. ,,Dit betekent dat huiseigenaren zelf weer moeten gaan betalen voor kraakwachten. De bemiddelingsbureaus handelen nu eenmaal niet uit liefdadigheid. Met deze gerechtelijke uitspraak zullen bemiddelingsbureaus die nu woekerwinsten maken snel verdwijnen terwijl het aantal kraakwachten zal dalen.''

Alex van Veen