HOME       OPROEPEN      ARCHIEF       CONTACT      LINKS               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  'Jaap Kruithof was te veel luis in de pels'
 

18 mei 2012

De in 2009 overleden moraalfilosoof en politieke doordenker Jaap Kruithof was in staat om een groot publiek te begeesteren met zijn scherpe analyses over hoe alles, tot en met de mens en natuur zelf, ondergeschikt is geraakt aan het marktdenken en winstbejag.


door
Ron Kretzschmar


De luis in de pels zijn, zo zag Jaap Kruithof (1934-2009) zijn levenstaak. Uitgenodigd in 2000 om een speech te houden op de opening van de Boekenbeurs in Antwerpen gaf hij een geleerde verhandeling in plaats van een feestelijke toespraak die je verwacht bij dit soort gelegenheden. Hij behandelde de staat van de wereld en Europa in het bijzonder. "In Europa wordt in de jaren '80 het onderscheid […] tussen depositobanken [spaarbanken] en investeringsbanken [zakenbanken] opgeheven. Risicokapitaal en niet-risicokapitaal worden vermengd."

Afijn, we weten hoe dat afliep. Alsof zijn toehoorders niet bestonden uit boekenliefhebbers, maar uit economen van het IMF en de ECB. Zijn relaas ging over zijn stokpaardje: de desastreuze gevolgen van het neoliberalisme die hij zag opdoemen. En dat in een tijd toen de bomen nog in de hemel leken te groeien en het geld nog tegen de plinten klotste van de luxe directiekamers van de financiële instellingen, die onlangs nog hun hand moesten ophouden bij de belastingbetalers.

In plaats van de geschokte boekenliefhebbers te onthalen op het moois wat de literatuur ons te bieden heeft, de wereld van de verbeelding, doceerde hij zijn toehoorders over trucs van de megaconcerns om belastingen te omzeilen: "Er is een tendens waarneembaar om kantoren op de goedkoopste locaties te plaatsen." Met rampzalige gevolgen: "Die giganten vernietigen duizenden minder krachtige ondernemingen, verwoesten lokale, regionale, nationale economieën."

Om tot de conclusie te komen: "Gaan we, na de dictaturen van het nazisme, fascisme en stalinisme nu naar een […] neoliberale economische dictatuur?" Terloops vertelde hij nog dat de kleine boekhandel met zijn rijkdom aan titels wordt opgeslokt door de concerns die slechts oog hebben voor bestsellers.

De economisch onderlegde Kruithof voorspelde in feite de financiële ramp waar we nu mee te maken hebben en waar deftige economen vechtend over straat rollen met de oplossing: investering van de overheid of rigide bezuiniging en meer vrije markt, of iets van beiden om onder de drie procent te blijven. Dit terwijl men in praatprogramma's zich het hoofd breekt of de crisis een economische aard heeft of dat we moeten we spreken van een moreel failliet. De 'politieke doordenker die de mensen een geweten schopte' had niet lang geaarzeld met zijn antwoord.

Verzamelde teksten

Kruithof was 'te veel de luis in de pels', schrijft Eric Goeman, één van de inleiders van het boek Teksten voor de toekomst. 'Natuurlijk heeft men hem proberen te vergeten, uitrangeren, te verbannen naar het politieke niemandsland. Niet meer interessant voor nieuwe formats, praatprogramma's en kwaliteitspers. Deze jongen had geen leuke boodschap te melden'. Wanneer je de woorden van Goeman leest, zie je in gedachten de gezellige giechelkonten voor je van televisieprogramma's als DWDD, waar geen plaats is voor diepgravende analyses.

Dit boek bestaat uit artikelen en fragmenten uit Kruithof's boeken die aan actualiteitswaarde niets verloren hebben. Samengesteld door zijn oud-student, de antropoloog Rix Pinxteren, zijn vroegere medewerker en moraalfilosoof Ronald Commers en de psycholoog Luc Desmet. Zij hebben de teksten, vanaf de vroege jaren '60 tot 2007, ingedeeld in vier thema's: politiek, moraal, cultuur en mens. In de Epiloog, het vijfde deel, worden zijn ongepubliceerde teksten besproken.

Ze besteden aandacht aan de persoon Jaap Kruithof, zoals zijn verzameling kleine voorwerpen die hij had ondergebracht in een privémuseum. Maar ook teksten die enige bekendheid vereisen met het onderwerp, Vrijheid en vervreemding (1984) bijvoorbeeld, over het denken van Hegel en Marx.

Over zijn inspiratie door Marx beweerde hij: 'Sartre merkte op dat iedereen in de westerse filosofie te maken krijgt met het marxisme. Omdat de problemen die hij in het kapitalisme aanwijst niet zijn opgelost'. (1974) Maar Kruithof was geen slaafse volgeling en wees ook de knelpunten aan: 'Marx en zijn discipelen hebben ons belangrijke inzichten gegeven, maar bijna altijd op macro-economisch en macrosociologisch terrein. Zij hebben weinig empirische onderzoekingen gedaan'.

Opmerkelijk is de ontstellende geschiedkundige fout, tot twee maal toe op pagina 475 en 488, waarvan je je niet kan voorstellen dat die van de hand van Kruithof is dan wel een fout betreft van de samenstellers. Het betreft een schematisch opgestelde tekst die Kruithof gebruikte als geheugensteun voor lezingen aan studenten over de westerse geschiedenis voor de vakgroep Cultuurwetenschappen. Het boek vermeldt dat Duitsland (Duitse staten onder leiding van Pruisen) in 1870 de oorlog tegen Frankrijk heeft verloren. Deze oorlog, die begon op 19 juli 1870 en duurde tot 10 mei 1871, werd echter verloren door Frankrijk.

Godvrezend en plankenkoorts

Kruithof, geboren in 1929 in het Vlaamse Berchem, begon zijn leven als gepassioneerd muziekliefhebber. Op 6-jarige leeftijd speelde hij piano, werd organist van een protestantse kerk in Antwerpen en wilde dominee worden. Op zijn achttiende werd hij echter overtuigd atheïst: 'God bestaat volgens mij niet. Maar het heilige bestaat wel: dat zijn bepaalde dingen in het geheel, die een functie bezitten, en een relatie met mij hebben'. (2007)

Vanaf dat moment besloot hij zijn leven te wijden aan 'het onzegbare' van de muziek, totdat hij ondervond last te hebben van plankenkoorts. Vervolgens ging hij geschiedenis, rechten en wijsbegeerte studeren aan de Universiteit van Gent, waar hij hoogleraar wijsbegeerte zou worden. Samen met de filosoof Leo Apostel richtte hij de opleiding Moraalwetenschap op aan dezelfde universiteit.

Op de vraag of moraal wel geschikt is om objectief te bestuderen, antwoordde hij destijds: 'In de filosofie van [Immanuel] Kant lopen feitelijke en normatieve oordelen nog door elkaar. De laatste vijftig jaar is er een trend om ethische fenomenen wetenschappelijk, niet waardegebonden, te bestuderen'. (1974)

Met zijn uitgesproken mening over mens en natuur meende hij dat politici weinig waakzaam zijn over het milieu, schrijft hij in De mens aan de grens (1985). Critici beweren dat zijn zorg voor het milieu, extra versterkt door het Rapport van de Club van Rome, samenhing met zijn vroegere godvrezendheid.

Was er sprake van eco-religiositeit? 'Als kind werd ik woedend op de speelplaats van de Marnixschool in Antwerpen, toen jongens met een vergrootglas vleugels van insecten afbranden. Mijn eerste religieuze beleving'. Religiositeit ziet hij ook als een dam tegen het heersende kapitalisme en het 'antropocentrisme', waarmee hij aangeeft dat de mens zichzelf ten koste van het milieu als het middelpunt van het bestaan ziet.

Socialisme versus sociaaldemocratie

Zelf zegt hij over zijn ontwikkeling: "Drie huizen heb ik bewoond, het protestantse, die van het humanisme en in het laatste huis van het socialisme wil ik blijven wonen", waar hij aan toevoegt: "niet te verwarren met sociaaldemocratie." 'De sociaaldemocratie wordt door hem niet tot de linkerzijde gerekend', schrijft Francine Mestrum in De crisis van de linkerzijde, 'maar denkt door regulering het beste van het systeem te kunnen handhaven en negatieve invloeden te kunnen weren. De huidige crisis bewijst dat dit een illusie is'.

Zijn kritiek op de sociaaldemocratie was (en is) dat ze het kapitalisme buiten beschouwing heeft gelaten. Kruithof: 'De sociaaldemocratie verbond de westerse arbeidersklasse door de hogere levenstandaard met de bourgeoisie en toonde weinig enthousiasme voor de intercontinentale klassensolidariteit' (1984) En: 'Als we eerlijk de geschiedenis van de laatste honderd jaar bestuderen, zijn sociaaldemocraten de beste bewakers […] van het kapitalisme'. (1995)

Dit beschrijft ook de tragiek van de PvdA in Nederland. Eerst was ze een imitatie van de neoliberale VVD en voerde in jaren '90 een privatiseringsprogramma uit. Nu ze op de grenzen van deze ideologie is gebotst, dreigt de partij weer een fletse kopie van de SP te worden.

 

 

 

titel Jaap Kruithof, Teksten voor de toekomst

samenstelling Rik Pinxten, Ronald Commers en Luc Desmedt

uitgever EPO Berchem, 2012

uitgave paperback, 515 pg.

prijs € 28,50

isbn 978 94 91297 205

 

 

 

 

 



 

Meer achtergrond 2012

 

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:

Naam:

Bericht:  



Home


 

.

.