HOME       OPROEPEN      ARCHIEF       CONTACT      LINKS               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Geen democratie
zonder kritiek
 

25 februari 2012

Er komt steeds meer protest tegen de verzakelijking van universiteiten. Geesteswetenschappen en kunsten raken daardoor gemarginaliseerd, onmisbare studierichtingen voor vorming van kritische burgers.


door
Ron Kretzschmar


Psychoanalyticus en klinisch psycholoog Paul Verhaeghe van de Universiteit Gent schreef onlangs in het Vlaamse dagblad De Standaard het volgende: 'Recentelijk deed een aantal prominenten voorstellen: verhoog het inschrijvingsgeld voor alle opleidingen die niet aansluiten bij het bedrijfsleven, verlaag het voor wat wel rendeert; wie toch kiest voor een niet-rendabele opleiding, moet bestraft worden'.

Dit citaat sluit goed aan op het boek Niet voor de winst (2011) van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum, waarin ze de wereldwijde crisis in het onderwijs behandelt. Binnen scholen en universiteiten is er sprake van een 'stille crisis' die 'voortwoekert, net als kanker'. Onderwijsinstellingen kiezen steeds meer voor studierichtingen die zich enkel toespitsen op economisch rendement.

De kunsten en niet-exacte vakken (de liberal arts) daarentegen worden in toenemende mate gemarginaliseerd. Het betreft hier vakken als geschiedenis, filosofie, ethiek, talen, godsdienstwetenschappen, levensbeschouwing, kunst(beschouwing) en muziek. In het huidige denken ligt de nadruk op winst en ziet men de betekenis van deze vakken niet meer, omdat ze op korte termijn geen geld opleveren: wat niet kan worden omgezet in een getal heeft geen bestaansrecht.

Democratisch tekort

Met gevolgen voor de democratie, zo beweert Nussbaum stellig. Men begrijpt niet dat deze wetenschappen onmisbaar zijn voor een kritische kijk op de wereld en burgerschap. Voor studenten is filosofie of een andere geesteswetenschap belangrijk, nodig om zelfstandig te kunnen denken.

Om de wereld te kunnen begrijpen is niet alleen de logica nodig, maar ook verbeelding, empathie en begrip dat bijvoorbeeld wordt gestimuleerd door de literatuur. De literaire techniek voor de wisselingen van perspectief leert de studenten gedachtegangen van verhaalpersonages te beoordelen die tot bepaalde situaties leiden. Onmisbaar voor de analyse en oplossing van een complex probleem.

En ook voor zelfkennis, belangrijk voor de houding tegenover medeburgers: 'Eén van de dingen die mijn studenten het moeilijkst vinden, is om een goede dialoog te schrijven. Dat komt doordat ze zich niet kunnen inleven in een ander', vertelt de Vlaamse auteur Kristien Hemmerechts over haar colleges creatief schrijven. 'Je moet die ander zijn, in zijn of haar huid kruipen'. Waarom ze daar moeite mee hebben? 'We leven in een schreeuwerige cultuur. Bijna niemand is nog werkelijk geïnteresseerd in de ander. Die ander is alleen interessant als bevrediging van jouw lusten'. (Filosofiemagazine, februari 2012)

Gaat dit gemis ten koste van de leefbaarheid van de samenleving? 'Afzeiken' is een vorm van normaal gedrag geworden, beweert de Nationale Academie voor Media & Maatschappij: 'Veel volwassenen stellen humor gelijk met anderen belachelijk maken', 'de motivatie [op televisie] is om een ander persoon te kleineren of te denigreren ten opzichte van zichzelf of een publiek'. (2009)

Dagelijkse omgang

Is er verband met de dagelijkse omgang met elkaar? Het pesten op school dringt door op de werkplek, beweert ook Verhaeghe over de ervaringen in zijn psychoanalytische praktijk: 'Pesten was vroeger een probleem op de scholen, nu is het volop aanwezig op de werkvloer, als een typisch symptoom van onmacht. Onderhuids leeft er angst, van faalangst tot ruimere sociale angst'. (De Standaard, 2012).

Niet alleen voor de democratie en de dagelijkse omgang zijn deze wetenschappen van belang, de voorspoed van de gehele wereld vereist dat we er beroep op doen om verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor ontsporingen. Neem bijvoorbeeld het drama van de financiële sector en de Europese schuldencrisis die daar uit volgde, met als reactie het onbegrip van de politici en economen.

De laatstgenoemde beroepsgroep heeft weliswaar permanent plaats genomen aan de nationale praattafels om met flair de enige échte oplossing te verkondigen. Wat opvalt is dat na uitleg van het complexe probleem in tien seconden ieder voor zich blijft steken in het eigen gelijk. Door hun tv-gedrag, op tijd lachen bij close-ups, de 'juiste tafelkwaliteit', wordt duidelijk dat ze vooral worden beheersd door het verlangen bij een volgende uitzending aanwezig te kunnen zijn.

Televisierecensent Jean-Pierre Geelen: 'Niemand begrijpt de crisis helemaal [over economen aan praattafels] zoveel werd duidelijk, toen die dag de totale ondergang [recessie] werd aangekondigd door het CBS'. (de Volkskrant, 16 februari, 2012). 'Vandaar dat je er naar believen over kunt beweren wat je goeddunkt, en dat gebeurt dan ook veelvuldig'.

De macht van het getal

Hoe is het in ons land eigenlijk gesteld met de geesteswetenschappen? Over de verschraalde mentaliteit schrijft cultuurfilosoof René Boomkens in zijn essay Topkitsch en slow science (2008): 'De academische wereld is een bedrijf geworden waar efficiency en output de voornaamste criteria zijn'.

Door het 'marktisme', dat in de jaren '90 de universiteiten overspoelde, komt het accent op toegepast onderzoek te liggen om te kunnen samenwerken met het bedrijfsleven. De universiteit die zich vergelijkt met het bedrijfsleven, richt zich op eenzijdige studierichtingen. Emeritus hoogleraar sociologie Abraham de Swaan: 'De managementopleidingen van de universiteiten en businessschools zijn weinig meer dan de intellectuele bordelen van de universiteit'. (Weten is meer dan meten, 2012)

Er ontstaat een nieuw type wetenschapper. Ze dienen het goed te doen op de citatie-index, een database die verwijst naar andere artikelen over een bepaald onderwerp. Het aantal 'hits' op een artikel toont aan of het aanslaat. Weliswaar geen bewijs voor kwaliteit, maar degene met de meeste hits is de succesvolste.

Wetenschappers worden ook ontmoedigd boeken te schrijven, die nemen enkel maar tijd in beslag. Aangeraden wordt om artikelen te schrijven in tijdschriften waarmee de universiteit haar concurrentiepositie kan verbeteren op de internationale ranglijst. De (aankomende) wetenschapper wordt zo gedresseerd tot 'gehoorzame artikeltjesproducent'.

Geeft de universiteit ruimte voor kritiek hierop? Universiteiten zijn van oudsher bolwerken van kritiek, de belangrijkste voorwaarde voor vooruitgang in de wetenschap. Zonder dat zou wetenschap doodbloeden, en daarmee de samenleving. Maar fundamentele zelfkritiek wordt ontmoedigd. Imagoschade is immers nadelig voor de cijfers.

Met alle gevolgen van dien. Wim van den Donk (toenmalig) voorzitter van het Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid zegt hierover: 'Universiteiten zie je en hoor je weinig in het publieke debat. (…) De kwaliteit van het publieke debat is mede daardoor laag'. (de Volkskrant, 22 november 2007)

Natuurlijke selectie?

Wat betekent dit voor Nederland Kennisland? Over de universiteit en de hogescholen horen we alleen maar negatief nieuws. Bijvoorbeeld over de plannen voor nieuwe bezuinigingen op het onderwijs die de nekslag zullen betekenen voor de toegankelijkheid van de universiteit. De fraudes met onderzoeksdata van wetenschappers die moeten scoren, de dubieuze constructies in het hoger onderwijs met de subsidies, grootschalig gesjoemel met diploma's en niet te vergeten de ijdele televisie-economen die hun vak een slechte dienst bewijzen door veelvuldig te verschijnen in amusementsprogramma's. Het is niet voor niets dat de wetenschap in laag aanzien is komen te staan.

En de geesteswetenschappen? Zal in Nederland voor deze wetenschappen het licht uit gaan? Die lenen zich niet voor korte onderzoeken waarover even een artikel kan worden geschreven. Alleen al niet omdat geesteswetenschappen interdisciplinair zijn en om die reden nauwelijks publiceren in 'belangrijke' tijdschriften. Ze kosten eenvoudigweg te veel tijd. En tijd is geld.

In de logica van het huidige tijdsgewricht bewijzen ze eigenlijk zelf dat ze geen bestaansrecht meer hebben. Tenzij zich een mentale omslag voordoet, Momenteel is de kans groot dat de aloude geesteswetenschappen door de neoliberale terminologie roemloos ten grave wordt gedragen: Bedrijfsmatig werken, prestatieafspraken, targets, ranking? Nee? Jammer dan!



Meer achtergrond 2012

 

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:



Home


 

.

.