HOME       OPROEPEN      ARCHIEF       CONTACT      LINKS               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Johannes alias Frederik
 

29 juli 2012

Die avond, bij het inlopen van een zijstraat, herinnerde ik mij de tijd dat mij soms ook dat gevoel bekroop dat Frederik van Eeden beschrijft in zijn dagboek. Als kind liep ik in het donker door de smalle straten richting Amsteldijk, waarbij ik vergezeld werd door schaduwen op de gevels van de hoge huizen. Ze bleven mij maar volgen, waardoor ik wat sneller begon te lopen om aan ze te ontkomen. Dat de onheilspellende figuren werden veroorzaakt door het schijnsel van de ouderwetse grijze straatlampen, hangend aan kabels, die boven de straat nerveus wiebelden vanwege de novemberwind, wist ik. Maar mijn onbehagen werd er niet minder om.

Door een dergelijk gevoel moet Van Eeden zijn overvallen toen hij als student op een kamer ging wonen in de Jacob van Campenstraat. Niet dat ik me op enigerlei wijze probeer te vergelijken met de schrijver, maar op de lagere school zijn biografie lezende, besefte ik het. Dat gevoel zou de inspiratie geweest kunnen zijn voor De Kleine Johannes, een roman in sprookjesvorm. Dat boek schreef Van Eeden in 1884. Naast Johannes beschrijft hij vier figuren die de stadia symboliseren van de fantasierijke jeugd tot volwassenheid. Johannes blijkt niet alleen de opgroeiende Frederik zelf te zijn, het boek gaat ook over de ontwikkelingsgang van de mens.

En volgens mij gaat het ook over de Amsterdamse Pijp, de buurt die Frederik het liefst zo gauw mogelijk wilde verlaten. In de tweede helft van de 19e eeuw was de buurt voorbestemd een luxe villawijk te worden, met veel groen en brede lanen. Een wijk die zich zou kunnen meten met de 'grandeur' van Parijs. Op de plek waar het Sarphatipark aangelegd is, zou het Centraal Station moeten verschijnen, met een spoorlijn op de Ceintuurbaan. Het liep allemaal anders, het uitbreidingsplan werd afgewezen. Er volgde een aanbesteding waar 'kleine eigenbouwers' gretig op intekenden. Zij bouwden het braakliggende gebied vol met het goedkoopste materiaal dat er was.

Na eerst korte tijd in de rustige Vondelstraat gewoond te hebben, voelde Frederik, van betere komaf, zich op zijn kamer in de gehorige arbeiderswoning niet thuis. De overgang van het kleine Haarlem met een omgeving van golvende duinen en weelderige bossen was sowieso groot. Amsterdam zag hij als een onoverzichtelijke wereld van beweging en rumoer, en de Pijp in het bijzonder als een woonwijk 'vol troosteloze huizen', als een 'mensenpakhuis'. Aan dynamiek ontbrak het ook niet; de Pijp was druk bezig zich te ontwikkelen naar het stadium van een jonge woonwijk. Waarschijnlijk had hij Johannes nergens anders kunnen schrijven.

Ondanks de tegenzin van Frederik zou zijn verblijf in de Pijp een kortstondige maar belangrijke periode worden in zijn leven als schrijver. Samen met Frank van der Goes, Willem Kloos en Albert Verwey richtte hij in 1885 De Nieuwe Gids op. Zij vormden de Tachtigers, een belangrijke beweging in de Nederlandse literatuur die zich afzette tegen de Victoriaanse domineespoëzie. Het moest uitsluitend gaan om de literatuur, l'art pour l'art, zoals de Fransen dat noemden. Het literaire kunstwerk hoort autonoom te zijn en niet belerend.

Maar Van Eeden is nooit een 'echte' Tachtiger geworden, voor hem telde ethiek meer dan esthetiek, dat doorsijpelde in zijn 'evolutieboek over de mens': 'Toen wende Johannes langzaam het oog van Windekind's wenkende gestalte af en strekte de handen naar den ernstigen mensch. En met zijnen begeleider ging hij den kille nachtwind tegemoet, den zwaren weg naar den groote, duistere stad, waar de menschheid was en haar weedom'.

Ron Kretzschmar



Meer Achter de Coulissen 2012

 

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:

Illhamcah - September 01, 2012 - 02:00 pm
Ik heb sinds deze lente ook een kruisbessenstruik.Er zit nog niet veel aan, maar hij is dan ook nog niet zo groot.Dit rcepetje ga ik zeker bewaren mochten er meer vruchten aan komen!Bedankt!




Home


 

.

.