 |
Ravagedigitaal
1 juli 2010dd Print
deze pagina  |
||
|
De crisis in Kirgizië is een nieuwe fase ingegaan. Onlangs kwamen honderden mensen -voornamelijk etnische Oezbeken- om bij een uitbarsting aan inter-etnisch geweld tussen Kirgiezen en Oezbeken. Waarom vermoorden mensen elkaar die al tijden naast elkaar leven op basis van etnische identiteit?
Vervolgens is er in dit machtsvacuüm een strijd los gebarsten tussen etnische Kirgiezen en etnische Oezbeken. De overgrote meerderheid van de 75.000 etnische Oezbeken die vooral vanuit de steden Osj en Dzjalal-Abad de grens over waren gevlucht, zijn teruggekeerd naar huis. Afgezien van de veel gehoorde geruchten in de media of en door wie het geweld gefinancierd zou zijn, zal ik in dit stuk ingaan op de volgende vraag: hoe kan het eigenlijk dat mensen die al tijden naast elkaar leefden elkaar vermoorden op basis van etnische identiteit? Sovjet-socialisme en –nationalismeDe wortels van nationalistisch geweld zijn voornamelijk te herleiden tot de tijd waarin Kirgizië een republiek was binnen de Sovjet-Unie. Net zoals in de negentiende en twintigste eeuw nationalisme in Europa institutionaliseerde en zegevierde, heeft nationalisme in die tijd ook zijn opgang gemaakt in de Sovjet-Unie. Ondanks het feit dat iedereen officieel gelijk was als Sovjet-burger en bijvoorbeeld religie en etniciteit ondergeschikt zouden zijn aan de socialistische identiteit, zijn etnische identificatie niet uitgeroeid door de Sovjets. Deze is in vele gevallen zelfs door hen aangewakkerd.
Een reden om lokaal nationalisme te promoten was de angst voor een groot Ottomaans rijk in Centraal Azië. De revolutionairen van 1917 probeerden pan-islamitische en pan-Turkse gevoelens de kop in te drukken. Ook was het aanmoedigen van nationalisme een manier om clanstructuren te doorbreken. Nationalisme vormde een belangrijk aspect van de Sovjet-Unie's verdeel- en heersstrategie. Zo werden bepaalde benoemde etnische groepen bevoordeeld, andere benadeeld, tactisch grenzen getrokken en enclaves gecreëerd. Stalin heeft toentertijd de grenzen zo getrokken dat er een grote Oezbeekse minderheid tot de Kirgizische SSR behoorde. Oezbeken in de regio Osj en Jalalabad wonen nu grotendeels op dezelfde plek als hun voorouders; ze zijn niet gemigreerd. SSRTijdens de Sovjet-Unie was het nog niet zo'n probleem voor de Oezbeken in de Kirgizische SSR: de grenzen waren open en mensen uit de Kirgizische SSR konden hun familie bezoeken in de Oezbeekse SSR en andersom. De Sovjet-Unie gaf over het algemeen etnische groepen eerst een politieke status en probeerde deze daarna te legitimeren. Dit ging op basis van een evolutionaire rangorde. De volken die het meest 'ontwikkeld' waren kregen de status van Socialistische Sovjet Republiek (SSR), de volken die minder ontwikkeld waren kregen de status van Autonome Socialistische Sovjet Republiek (ASSR) of Autonome Oblast (AO) bijvoorbeeld. De Russen stonden als hoogste op de lijst van geciviliseerde naties. De SSR's kregen relatief de meeste autonomie binnen de sterk gecentraliseerde Sovjet-Unie. De bedoeling was dat de bevolking een nationale cultuur zou gaan ervaren. Soms moest een nationale taal eerst nog ontwikkeld worden, zoals de Kirgizische taal, die een schrift kreeg (Arabisch, toen Latijn en later Cyrillisch) en het vocabulaire, grammatica en literatuur van uitgebreid werd. Etnografen werden aangesteld om bewijs te leveren voor het historische bestaan van een volk op het territorium en hun niveau van civilisatie. De naties kregen hun eigen nationale symbolen en werden gedwongen om een etniciteit te kiezen voor in hun paspoort. Pas tijdens de Sovjet-Unie heeft de etnische identiteit van Oezbeken en Kirgiezen zich echt ontwikkeld. Voorheen identificeerde men zich vooral met familie- en stamverband en onderscheidde men anderen vooral op basis van hun nomadische ofwel sedentaire manier van leven. De meest brede identificatie die mensen hadden, was op basis van de islamitische religie. Naar etniciteit werd niet gerefereerd op de wijze waarop Oezbeken en Kirgiezen dat nu doen. Het was eigenlijk de bedoeling dat de verschillende naties op den duur zouden samensmelten en linguistisch en etnisch 'gerussificeerd' zouden worden. De naties moesten dus eigenlijk een Russische civiele identiteit aannemen. Het project werkte enigszins, ook dankzij de welvaart die Moskou Centraal Azië bracht. Maar mensen vergaten hun etnische identiteit niet meer. Opmars nationalismeTegen het einde van de Sovjet-Unie verslechterde de relatie met Moskou. Door afname van investeringen en de immer ongelijke relatie ten opzichte van de Russen zoals die ervaren werd, nam nationalisme een opmars in Centraal Azië. Hierdoor kwam er ook verandering in de interetnische relaties. In de zomer van 1990 vielen er bij gevechten tussen Oezbeken en Kirgiezen in Osj 170 doden. Dit ging vooral om kwesties over land – niet vreemd als je beseft dat nationalisme uitgaat van de verbondenheid van een volk met een territorium. De Centraal Aziatische republieken streefden naar meer gelijkheid in hun relatie met Moskou, maar ambieerden geen onafhankelijkheid. Toch was in 1991 de val van de Sovjet-Unie een feit. Hiermee viel de Russische overheersing, en daarmee ook de Sovjet-identiteit - waarin alle volken vertegenwoordigd waren – weg.
Onafhankelijk Kirgizië telde in 1991 meer dan 80 verschillende etnische groepen, waarvan de Russen de grootste minderheid vormden en daarna de Oezbeken. Veel Russen zijn gemigreerd, waardoor Oezbeken nu de grootste minderheid vormen (14,5 procent is het officiële percentage, alhoewel sommigen het op het dubbele hiervan houden). Kirgizië had na de val van de Sovjet-Unie de opgave om de boel bij elkaar te houden en om op zoek te gaan naar een gemeenschappelijke identiteit voor het land. Het was logisch om een Kirgizische natiestaat te worden. De basisstructuur (zoals een parlement, een staatshoofd en, het belangrijkste, een ontstaansmythe) was immers al neergelegd door de Russen. De Kirgiezen, zoals ook de andere onafhankelijke republieken, probeerden de beweringen dat hun naties artificiële constructies van de Lenin- en Stalin-periode zouden zijn te weerleggen. Akajev werd de president van de Kirgizische Republiek. Hij hield zich vast aan twee ideeën: een nauwe etno-nationalistische (Kirgizische) visie op identiteit en de notie van 'polikultur' (oftewel multiculturalisme). Zijn slogan was: 'Kirgizië is ons gezamenlijke huis'. Na de Tulpenrevolutie kwam Bakijev aan de macht. Hij kwam, in tegenstelling tot Akajev, uit het zuiden van het land. Noordelijke elites en clans hadden tot dan toe eigenlijk altijd de touwtjes in handen gehad. Bakijev legde meer focus op de Kirgizische identiteit en minder op 'het gezamenlijke huis'. Oezbeken en hun rechtenDe pogingen om het land te ontdoen van de Sovjet-ideologie en het Kirgizische homogeniserings-project door te voeren, hebben tot nu toe gefaald. Veel Russen zijn gemigreerd en Oezbeken en andere etnische minderheden zijn zich geen Kirgiezen gaan voelen. De Sovjet-erfenis van policulturalisme is blijven bestaan naast het nieuwe Kirgizische eng nationalistische project. Door de nadruk op etniciteit in het dominante discours is het niet vreemd dat ook Oezbeken veel belang hechten aan hun etniciteit en daarmee hun cultuur, taal en tradities. Maar de meerderheid van de Oezbeken die ik geïnterviewd heb, zien Kirgizië wel degelijk als hun moederland. Separatistische gevoelens heersen er nauwelijks bij de Oezbeken in Kirgizië. Veel Oezbeken erkennen het voordeel van een meer democratisch Kirgizië vergeleken met de repressieve staat van Oezbekistan. Voor Oezbeken is het dan ook belangrijk om bepaalde rechten te hebben als minderheid. In het zuiden kunnen kinderen naar Oezbeekse scholen. Maar voor sommigen wringt het dat de Oezbeekse taal niet een officiële taal is, naast het Kirgizisch en het Russisch. Hierover zijn de meningen onder de Oezbeekse gemeenschap het meest verdeeld. Sommigen van hen vinden Oezbeeks onderwijs voldoende.
Waar de meeste Oezbeken het wel over eens zijn is dat Oezbeken breder vertegenwoordigd zouden moeten zijn in de politiek en publieke functies. Nu zijn er vooral Kirgiezen te vinden bij de politie en rechtbanken. Oezbeken hebben wel een belangrijke economische positie in het land doordat ze een groot aandeel in de handel hebben. Veel Oezbeken zien niets in een Kirgizisch nationalistische identiteit, die het land voor de Kirgiezen claimt, terwijl zij en hun voorouders altijd op dit land gewoond hebben. Oezbeken zien liever een policulturele identiteit: een Kirgizstaanse identiteit – in plaats van een Kirgizische - met tegelijkertijd behoud van hun cultuur en taal etc. De relevantie en de irrelevantie van de etnische identiteit wordt door de Kirgiezen, de Oezbeken en de overheid benadrukt. Etniciteit wordt wel of niet gebruikt wanneer het zo uitkomt en naar gelang welke machtsrelaties betrokken zijn. Wat nu?Nationalisme kenmerkt zich door de creatie van een gemeenschapsgevoel dat altijd gepaard gaat met uitsluiting van andere individuen en groepen. Het doorgaan met benadrukken van nationale identiteiten zal dan ook niet veel goeds betekenen voor de situatie in Kirgizië. Nu roepen Oezbeken en Kirgiezen wanhopig om hulp bij de Russen voor militaire troepen. Misschien wel met een stiekem verlangen naar de multiculturele samenleving in de hoogtijdagen van de Sovjet-Unie, ook al was deze niet zo ideaal. Sommige Oezbeken duiken verder terug in de tijd en vertelden mij over de door hen gevoelde islamitische of Turkse wortels die ze delen met de Kirgiezen. Misschien dat bij een staatsideologie gebaseerd op één van deze wortels Kirgiezen en Oezbeken in de toekomst beter samen zouden kunnen leven. Maar in dat geval zal er dan ook uitsluiting voorkomen van weer andere groepen mensen (bijvoorbeeld de orthodoxe Russen). Ook zullen de burgers van Kirgizië het er niet over eens zijn voor welke ontstaansmythe gekozen wordt. Ik denk dat het tijd is om kritisch te kijken naar de dominante ideeën waardoor de identiteit tot stand is gekomen. Dit geldt niet alleen voor Kirgiezen en Oezbeken, maar voor alle samenlevingen. Wanneer we niet onvoorwaardelijk de mythen over nationale verbondenheid – vaak gecreëerd omwille van machtsbelangen - zouden geloven, dan pas zal er ruimte ontstaan voor rechtvaardigheid dat voor meer mensen open zal staan.
-
- - - - - - - - - - -
-
- - - - - - - - - - -
Bishkek - May 24, 2011 - 07:33 pm Tulay - August 01, 2010 - 04:42 pm Onnozel - July 04, 2010 - 10:41 pm Joegoslaaf - July 03, 2010 - 08:54 am ben kok (joods-chr.pastor) - July 01, 2010 - 05:16 pm .
|
|
