Het Duitse constitutionele hof zal zich op 30 juni uitspreken over de vraag of het Lissabonverdrag al dan niet in overeenstemming is met de Duitse grondwet. Als het hof zware criteria stelt aan de bevoegdheidsoverdracht aan de EU, dan betekent dit de doodsteek voor het verdrag.

door Arend Lammertink

Duitsland heeft, in tegenstelling tot Nederland, een constitutioneel hof dat de bevoegdheid heeft wetten en verdragen te toetsen aan de Duitse grondwet. In dit geval betekent dat, dat men in feite een veto uit kan spreken over het Lissabonverdrag en aldus de Europese politiek terug naar de onderhandelingstafel kan dwingen.

Het Ministerie van Buitenlandse zaken is optimistisch in haar berichtgeving. Volgens de Duitse media zal het oordeel in het voordeel van het Verdrag uitvallen, maar wel onder strenge voorwaarden. Het beroep is ingesteld door Bundestaglid Peter Gauweiler (CSU), die van mening is dat de Bundestag buiten spel kan worden gezet door het Verdrag van Lissabon.

De verwachting van de Frankurter Allgemeine Zeitung is dat de rechters met name op dit punt in zullen gaan, en zware criteria zullen stellen aan de bevoegdheidsoverdracht aan de EU. Uiteindelijk zal dit volgens deze krant de ratificatie door Duitsland van het Verdrag van Lissabon niet in de weg staan.

Optimisme onterecht

Men kan zich echter afvragen of dit optimisme wel terecht is. In principe is het inderdaad zo dat het hof uiteindelijk een eventuele Duitse ratificatie van een nieuw Europees verdrag niet in de weg kan staan, maar wel met dien verstande dat het 'uiteindelijk' te ratificeren verdrag wel degelijk in overeenstemming zal moeten zijn met de Duitse grondwet.

Als het hof inderdaad zware criteria stelt aan de bevoegdheidsoverdracht aan de EU, dan impliceert dit dat het verdrag dat thans voor ligt niet aan de gestelde criteria voldoet. Het is dan ook een raadsel hoe men zich het zou kunnen voorstellen dat de Duitse politiek alsnog aan de eventueel gestelde criteria zou kunnen voldoen, zonder opnieuw aan de onderhandelingstafel plaats te nemen, tenzij het om enkele dusdanig onbetekenende criteria zou gaan, dat men bijvoorbeeld met een aanvullende verklaring toe zou kunnen.

Het is echter moeilijk voor te stellen dat een bevoegdheidsoverdracht aan de EU op een dergelijke manier opgelost zou kunnen worden. Zeker ook wanneer men in ogenschouw neemt dat in het Lissabonverdrag een aantal flexibele clausules ten aanzien van eventuele toekomstige bevoegdheidsoverdrachten zijn opgenomen met het doel om in de toekomst de altijd moeizaam verlopende ratificatieronden te kunnen omzeilen, zo ook de eerder aangehaalde Frankfurter Allgemeine Zeitung in wat bedektere termen opmerkt.

Deze voegt daar vervolgens aan toe: "Karlsruhe zal wel zeker stellen, dat een Europese doorontwikkeling niet zonder het Duitse Parlement kan geschieden, dat bevoegdheidsuitbreidingen zonder parlementaire medewerking uitgesloten zijn." Een opmerking die weinig aan de verbeelding over laat en de doodsteek voor het Lissabonverdrag in zijn huidige vorm zou betekenen.

Een ander element in deze zaak wordt gerapporteerd door de Süddeutschen Zeitung, een passage waar het ministerie van Buitenlandse zaken kennelijk overheen gelezen heeft: "Deze strijdbare politieke buitenstaander Peter Gauweiler roept een instantie te hulp, die een laatste, een allerlaatste maal de bevoegdheid heeft, in Europese zaken in te grijpen - het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe. Het verdrag van Lissabon, het verdrag dus waartegen Gauweiler klaagt, ontneemt namelijk het hof deze bevoegdheid. De klacht, die sinds vrijdagmiddag in Karlsruhe ligt, is voor dit hof dus de laatste kans, haar eigen ontmachtiging te verhinderen." Voor alle zekerheid voeg men er nog aan toe: "Dit is de reden, waarom Gauweilers klacht 'Sprengkraft' heeft".

Europese suprematie

Een buitengewoon interessant gegeven. Het Constitutionele Hof moet een oordeel vellen over een verdrag dat het einde betekent van haar exclusieve bevoegdheid om Europese wetgeving te toetsen aan de Duitse grondwet, hetgeen het gevolg is van het feit dat met het Lissabonverdrag voor het eerst formeel de zogenaamde Europese suprematie op zowel het gebied van wetgeving als de rechtspraak geregeld zal worden.

Kennelijk zijn de Duitsers zich hier terdege van bewust, ondanks het feit dat dit in het Lissabonverdrag, in tegenstelling tot de verworpen Europese Grondwet, niet "expliciet gecodificeerd" wordt, zo onze Raad van State het formuleerde.

Dit betekent concreet dat niet letterlijk in het Lissabonverdrag staat dat de Europese wetgeving en rechtspraak straks voorrang hebben boven die van de lidstaten, maar dat dit via een omweg tot stand gebracht wordt: men verwijst naar eerdere uitspraken van het Europese Hof, uitspraken waarin dit hof volgens universitair docent staatsrecht mr. F. de Vries in feite haar eigen bevoegdheden creëerde, met de daaruit voortvloeiende "misvatting dat het Europese recht uit zichzelf voorrang heeft boven het eigen Nederlandse recht."

De Vries: "In alle ijver waarmee we het Europese bouwwerk proberen vorm te geven, roepen we tal van staatsrechtelijke problemen op. […] Het valt mij in algemene zin op dat Europa in het algemeen vrij vaardig is in het oproepen van dit type problemen, maar vaak angstvallig zwijgt over de oplossing er van. Dit probleem is overigens ernstiger en vooral ook ouder dan u wellicht denkt. Het is in wezen begonnen in 1964 toen het Europese Hof van Justitie uitspraak deed in de zaak Costa/Enel. […] Het Hof creëerde eigenmachtig een rechtsorde die, om het in moderne termen te zeggen, toch vooral zijn eigen dynamiek zou kennen. Op grond daarvan zou het lidstaten niet langer vrij staan zich te onttrekken aan die rechtsorde."

"Deze onjuiste en in mijn ogen bovenal onbevoegd gegeven uitspraak", zo vervolgt De Vries, "is vervolgens een geheel eigen leven gaan leiden. Het heeft, vooral in Nederland, tot de misvatting geleid dat het Europese recht uit zichzelf voorrang heeft boven het eigen Nederlandse recht. […] Deze opvatting lijkt mij evenwel volkomen onjuist. Wat we verder van Europa ook vinden, onze binding aan Europese besluitvorming vloeit ten principale voort uit de Nederlandse Grondwet. Europa definieert niet zelf zijn bevoegdheden, zelfs het Hof van Justitie niet. Ik houd mij maar vast aan de even heldere als simpele boodschap van het Duitse Bundesverfassungsgericht (Maastricht Urteil). Europa mist kompetenz-kompetenz."

Verdrag van Maastricht

De kennelijk goed geïnformeerde Süddeutschen Zeitung deelt het optimisme van het ministerie dan ook allerminst, hoewel het natuurlijk maar net is van welke kant men de zaak bekijkt, en verwoordt dit als volgt:

"De constitutionele rechter Udo di Fabio heeft reeds in 1993 de onherroepbare overdracht van wezenlijke staatsaangelegenheden aan de EU voor onverenigbaar met de grondwet gehouden. En de president van het constitutionele hof Hans-Jürgen Papier heeft in februari aan de Berlijnse Humboldt-Universiteit een voordracht over het Lissabonvedrag gehouden, waarin hij de rol van de nationale parlementen in de zogenaamde subsidiariteitscontroleprocedure voor 'volledig ontoereikend' hield. Maar bovenal kan Gauweilers klacht steunen op het oordeel van het hoogste gerecht inzake het Verdrag van Maastricht; met dit verdrag werd onder andere de Euro geschapen." 

"Destijds, in 1993", zo vervolgt de Süddeutschen Zeitung, "heeft het hof een oordeel uitgesproken, dat zo ongeveer klonk als 'tot hier en (zonder referendum) niet verder' – en zich de controle over de 'uitbrekende rechtsinstrumenten' van de EU voorbehouden. Welnu, dit Karlsruhese voorbehoud wijst op het einde van het Lissabonverdrag. Als het hof thans niet intervenieert tegen dit verdrag, dan zou dat de toestemming tot haar juridische castratie zijn. In Karlsruhe staat een Duits-Europees 'High Noon' op het programma. Men kan met spanning tegemoet zien, welke betekenis het hof geeft aan de inleidende bepalingen van de grondwet: Daarin staat, dat de Duitsers 'van de wil bezield' zijn, als 'gelijkgerechtigd deel in een verenigd Europa de vrede van de wereld te dienen'."

Dit geeft al met al toch wel aan dat het Lissabonverdrag absoluut geen gelopen race is bij onze oosterburen, vooral ook omdat het constituonele hof zich als geen ander bewust is van de dramatische historische redenen die tot de Duitse grondwet geleid hebben en van wat er kan gebeuren als het parlement zich buitenspel laat zetten.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:

, - November 12, 2009 - 06:02 pm
,

.

Naar boven

hghg