Hoe komt het dat steeds meer mensen zich voelen aangetrokken tot simplistische, anti-politieke figuren buiten de grote partijen. Partijen die vaak anti-Europees zijn, op rechts vaak anti-islam, anti-buitenlander, maar allemaal anti-establishment?

door Philip de Wolf

De groep kiezers die hier de afgelopen jaren steeds vaker naar is gaan uitwijken, bouwt niet meer op oude ideologische stromingen. De grootte van de overheid, de hoogte van belastingen, de mate van (economische) vrijheid versus socialisme en milieu, of de houding richting buitenlanders is geen leidraad. De SP'er van vandaag kan bij een blunder van Agnes morgen Geert stemmen.

Het stemgedrag is voor intellectuelen, waaronder ik mezelf dan ook maar even reken, moeilijk te doorgronden. Hoe kan je politiek zo snel draaien? Hoe kan ik vandaag mijn stem geven aan een partij die een socialere wereld wil, en morgen aan hen die grenzen het liefst pertinent sluiten? Wat is de voedingsbodem van deze groep ontevreden mensen die hier de tegenstrijdigheid niet van in ziet? Wat beweegt ze?

Teleurgestelden

Al een tijd geleden kreeg deze groep het stempel 'maatschappelijk teleurgestelden' op haar hoofd gedrukt. Het profiel is de TROS-kijker, Telegraaf-lezer, veelal lager opgeleid en vermoedelijk murw geworden door een maatschappij bestuurd door hoogopgeleiden. De hoogopgeleiden die deze groep niet begrijpen.

Al jaren voelen ze zich slechts minimaal vertegenwoordigd in Den Haag, en verkeren zo in een slachtofferrol, gecombineerd met een gevoel van machteloosheid. De hoogopgeleide klasse beschikt over de grotere intellectuele bagage en doet de maatschappelijke analyse in de politiek en media. Ze hebben de banen in de maatschappij die uitdagender, creatiever en minder eentonig zijn dan de laagopgeleide klasse. Zo gaapt er een gat tussen deze klassen.

De boosheid van zo'n groep resulteert zich naar mijn idee in verschillende en ook tegenstrijdige vormen, zoals we dat zien bij de normen en waarden discussie. Aan de ene kant is er een sterk verlangen naar oude normen die recht doen aan de beschaafdheid die hoort bij een normale, burgerlijke, bijna dorpse cultuur. Jan Peter is hier tijdens de vorige verkiezing heel handig op in gesprongen met zijn, uch, normen en waarden.

Tegelijkertijd heeft een deel van de jongere generatie een allergie tegen zulke belerende tonen, en zien zij de hypocrisie die er in schuilt. Geen enkel mens is perfect, en zij die ons vertellen hoe het wel hoort, zullen we met de grond gelijk maken, als we ook maar ergens een klein krasje in dit imago kunnen vinden. Zie hier een grond voor anti-'wij weten hoe het zit'-websites als GeenStijl.

Identiteit

De onvrede in deze geesten komt misschien voort uit de aantasting van de identiteit, die voor deze groep is vast beklonken in zaken als veiligheid, herkenbaarheid, en een angst voor verandering. Dit laatste niet zozeer op persoonlijk niveau, waar veranderingen over langere tijd gezien er vrijwel altijd zullen zijn (verandering baan, partner, woonlocatie).

Juist in de context van het dagelijks leven is dit manifest, in velerlei vormen: 's avonds Lingo om kwart voor zeven, Sesamstraat op het juiste tijdstip, een herkenbaar cultuurlandschap, mensen in de omgeving die jouw taal goed spreken en pakweg dezelfde interesses delen, de oude sportclub en de al eeuwenlang draaiende kaasfabriek.

Snelle verandering van deze, structuur gevende elementen, door immigratie, economische veranderingen of het gevoel van dreiging van terrorisme door nieuwe ingezetenen, geven een gevoel van ontheemdheid. Het succes van Vinex-locaties waar opnieuw een 'gemeenschapje' gecreëerd kan worden, of de uitbundigheid tijdens kortdurende Hollandse voetbalglorie op een EK geeft een invulling aan dit gebrek.

Het zorgt er ook voor dat we zaken aangrijpen om ons tegen af te zetten. Voorbeeld is de bonus-discussie. Wilders deed hier opeens mee met de linkse onvrede. Iedereen moet op dezelfde manier behandeld worden, en je mag genoeg geld verdienen, maar niet excessief – zeker niet in publieke functies. Het krijgen van topbaantjes door je vriendjesnetwerk is onrechtvaardig. Excessieve beloning en vertrekpremies zijn fout.

Schuldvraag

De boosheid tegen deze onrechtvaardigheid komt mijn inziens regelmatig voort uit het verlangen om anderen de schuld te geven en ons zo 'goed' te voelen: het verzet hiertegen vijzelt de eigen goedheid op. Ook speelt het verlangen naar een gemeenschappelijke vijand die ons een groepsgevoel bezorgt.

Het boeiende is dat de discussie over onrechtvaardige verdeling van de welvaart vaak op persoonlijk niveau plaats vindt. Rijkman Groenink is de foute man. Maar de enorme gemeenschapsgelden voor nationalisatie van ABN-Amro en Fortis worden als noodzakelijk geacht – hier voelen mensen niet dat er sprake is van een oneerlijk speelveld, want het gaat om grote instituties waar je je eigen persoon moeilijk mee kan identificeren. Daarnaast heb je mogelijk zelf geld staan op die bank.

De discussie gaat vervolgens over of 'wij' als gemeenschap, in dit geval de staatskas, er over twee jaar nog een leuke winst uit kunnen halen door ABN duurder te verkopen. Dit hoopgevend winstmotief is hierbij niet zozeer een doel, maar vaak een onbewuste legitimatie voor het trekken van de grote flappen uit de gemeenschappelijke portemonnee. Het ironische is dat juist dit soort winstmotieven, vertegenwoordigd in speculatief kapitaal, een van de grote oorzaken is van de huidige failliete banken.

Verwend

Terug naar de maatschappelijk onvrede. Komt de hunkering van deze groep naar veiligheid en onveranderlijkheid voort uit een reactie op toenemende onzekerheden door economische globalisering? Of is dit eigen aan een groep die de complexiteit van de maatschappij moeilijker vat dan anderen? En wat is een wijs antwoord hier op?

Het zal, op z'n clichématigs, een geheel aan factoren zijn – ik vermoed dat de focus op gemak, comfort, consumentisme en de overvloed aan reclame er ook debet aan is – het maakt de mens verwend; televisie is het gemakkelijke, eeuwdurende entertainment. We zijn niet meer in staat rustig stil te staan bij onze gedachten en emoties, en ons ongeluk te duiden. Dat projecteren we vervolgens op de buitenwereld.

Idealisten die de groep Wilders-stemmers harde verwijten maken, kunnen naar mijn idee beter begrip ontwikkelen voor hun onvrede, of je die nu terecht vindt of niet. Zijn het echt foute mensen? Niet dat we begrip moeten hebben voor hun oplossingen van doorgedraaide, fascistische politici op de rechterflank, maar wel voor de ervaring en gevoelens van die kiezersgroep. Dat begrip ontwikkelen geldt trouwens ook voor de mensen die zelf maatschappelijke onvrede ervaren – in theorie is het simpel: herken het, erken het en transformeer het.

In de praktijk is het moeilijk, want het vraagt om even afstand te nemen van je directe opborrelende gedachten en de bijbehorende gevoelens. Het vraagt om van de comfortabele, geplaveide paden te stappen die je gedachten sturen. Is een Nationaal Psychotherapeutisch Programma geen aardig idee voor ons land? Deelname verplicht, ik doe graag mee.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:

. - November 12, 2009 - 02:55 am
.

Co Smick - June 29, 2009 - 01:25 pm
We zijn niet meer down home! Dat is niemand meer! We zijn allemaal allochtoon! We hebben echter schrik voor dit idee! Het antwoord op die schrik is de vraag naar een burokratisch gestruktureerde beschaving of samenleving. Men wil worden beloond voor aanpassingsvermogen.

Rensch - May 14, 2009 - 02:28 pm
Welk links zou dat moeten zijn? Elke vorm, elk perspectief en elk tegengeluid wordt opgezogen, onschadelijk gemaakt en teruggegooid in dezelfde eendimensionale trechter door media/internet, en vandaar uit meetbaar gemaakt in de economische ladder. Er zijn mensen die terug willen naar analoge samenlevings(vormen). Naar open perspectieven, naar innerlijk en context van vorm of herkenbaarheid. Volgens mij heeft dat niet zoveel te maken met links, rechts, hoog of laag opgeleid. Wel met de logica van een omgedraaide wereld die in veler fascetten nauwelijks kan worden omschreven als vrijheid, maar wel vanuit die gedachten op de meute wordt gekwakt. Vreemd is dus dat onvrede van mensen waar de schrijver op doelt, vaak voortkomt uit het gespeigelde mechanisme van media waar men naast bevestiging dus ook zoveel onvrede uit haalt. Die veronicaboot vaart echter ook op het kanaal dat zich onder links en hoger opgeleid schaart. Dat eendimensionale duldt geen tegenspraak. Het is immer flexibel maar altijd hetzelfde. Zeg maar het tegenovergestelde van Mark E.Smith.

Wat moeten we precies opnieuw uitvinden...het de-globaliseren, naar kleinschalige samenlevingsvormen zonder te verzanden in centrifugerende zg democratische dictatuur? Nog effe en niemand kan meer uitleggen wat ie precies bedoelt. Maar daar is tegen die tijd ongetwijfeld een universitaire opleiding voor.

S. - May 14, 2009 - 12:12 pm
Erg sterk artikel. ik deel je zorgen, maar dat neemt niet weg dat ik de PVV-stemmer nogsteeds een schaap vindt. de PVV is groot gemaakt door de xenofobie die de telegraaf en dochter-bedrijf GeenStijl verspreiden, maar daarentegen zeiken ze Wilders ook regelmatig af. ze passen in dat opzicht prima in Nederland: Alles bekritiseren zonder zelf met productieve voorstellen te komen, erg nederlands vind ik dat.
Er is een schreeuwerig revolutionair links tegengeluid nodig, ik zou die partij maar al te graag oprichten als ik de fondsen en sponsors had.

ron - May 12, 2009 - 11:10 pm
Herstel: 78 à 100 miljard moet 78 à 100 miljoen zijn. Scheelt een slok op een borrel...

ron - May 12, 2009 - 08:50 pm
’t Is makkelijk om alles te herleiden tot integratieproblemen met allochtonen, dat zou de reden van de populariteit van Wilders zijn. Voor een groot deel is dat zo. Er is een belangrijke reden die Philip de Wolf in zijn (overigens goeie) stuk noemt. Opleiding en het ‘Old-boys-network’ waar populistische partijen op inspelen. De goede banen worden verdeeld onder de mensen met een hoge opleiding, ongeacht kwaliteit.

Neem het geval Harrie Borghouts, voormalig commissaris van de Koningin in Noord-Holland. Onlangs is hij benoemd als voorzitter van de grootste financiële instelling in de wereld, het ABP. Als verantwoordelijke van de provincie Noord-Holland (NH) heeft hij aantoonbare fouten gemaakt. Twee jaar geleden waren er aanwijzingen dat NH niet moest bankieren in IJsland. 78 à 100 miljard gemeenschapsgeld verdampt! In 1999 is bankieren met gemeenschapsgeld trouwens begonnen met de Ceteco-affaire. De verantwoordelijken zijn toen gestraft. Nu is Borghouts ‘automatisch’ benoemd. Als toezichthouder van de IJsselmeerziekenhuizen heeft Borghouts eveneens gefaald. Er lopen honderden Borghouts rond die het hand boven het hoofd worden gehouden.

Dan zegt men, we moeten bestuurders beter betalen. Dan komt kwaliteit, zoals in het bedrijfsleven, vanzelf. Nou… Kijk wat daar is gebeurd. Van Rijkman Groenink kun je na het lezen van het boek van Jeroen Smit (De Prooi) niet bepaald zeggen dat hij over kwaliteit beschikt. Hij beschikt wel over een erg groot ego, dat heb je ook wel nodig in zo’n functie, maar belemmert ook zelfinzicht. Velen met hem.

De gewone man is de pineut. Mensen met een hoge opleiding stemmen trouwens ook steeds meer op populistische partijen.

En Balkenende begin 2000 in Europa maar deftig debatteren met Etzioni over het verval van normen en waarden, dat door de socioloog Kees Schuyt in 2004 is vertaald in een wetenschappelijk rapport (WRR). Hoe je het ook wendt of keert, het accent in dat rapport lag op het verval van de lagere klasse.

Xela - May 12, 2009 - 03:52 pm
Allereerst mijn complimenten voor jouw stuk. Het zit goed en constructief in elkaar.

Als Student SPH-Samenlevingsopbouw wil ik hier nog wel het een en ander over zeggen.

Een verrechtssing van de maatschappij is bijna altijd het gevolg van een slechte sociale en/of economische situatie van het land.
Denk hierbij aan de opkomst van het communisme, het begin van de eerste en tweede wereldoorlog, het Italie van nu en veel andere voorbeelden ten over.

Op het moment dat het goed gaat in een land, gaat de flow van mensen over het algemeen naar de linkerkant. Mensen willen dan een betere zorg, betere sociale voorzieningen en andere mensen zijn ook niet zo eng meer, want samen hebben we het toch gemaakt?!

De huidige problematiek met ethnische minderheden is niet alleen een gevolg van jarenlang de verkeerde kant op kijken, maar ook van de toenemende stigmatisering rond deze mensen. Dit doordat ze "anders" zijn.
Ze passen niet in ons rijtje als het ware, ze eten andere dingen dan wij gewent zijn, hebben een grotere drang om samen te komen en hebben een geloof wat anders is dan wat wij in het westen gewend zijn.
Hierbij komt dat er sinds 9-11 een constante argwaan tegen deze mensen is opgeworpen.
Hier komt nog een financiele crisis overheen waardoor mensen minder koopkrachtig worden. Om een of andere reden vinden mensen dat niet fijn.
Hierdoor is de underdog vrij snel gevonden.

Dit is eigenlijk vreemd, want onze niet Nederlandse medelander is vaak lager opgeleid, deze mensen worden sneller en harder getroffen dan de wat hoger opgeleide mensen. De lager opgeleide mensen hebben een significant grotere kans om ontslagen te worden en om dus helemaal zonder iets te zitten. Zeker als er kinderen gevoed moeten worden van een bijstands uitkering is erg lastig.

Al met al zorgt het voor een grotere stigmatisering van etnische minderheden. Gewoon omdat het makkelijk is.
Dit lokt reacties uit die te zien zijn in diverse grote steden. Wat uiteindelijk weer resulteerde in de Vogelaarwijken.

Conclusie is dat jouw visie niet onwaar is, maar dat een verrechtsing van het denken ook bij de huidige situatie hoort en dat sigmatisering van de allochtone medemens daar een logisch gevolg van is.

Niet dat ik hiermee wil zeggen dat we dit moeten accepteren, maar dit is wel een algemene tendens in landen die in een crisis verkeren.

Maarten - May 12, 2009 - 01:07 pm
In deze tijden is het lastig politiek en economie uit elkaar te houden. Toch denk ik dat ook de politiek een conjunctuur heeft, met op de uitersten pro- en anti-democratisch sentiment. De behoefte sinds Paars 2 is aan een sterke leider, dat is per definitie niet democratisch. Op dit moment lijkt er in NL tegenover de rechtse populist niet de linkse volksmenner te staan. Maar deze conjunctuur lijkt mij geen uitsluitend Nederlands verschijnsel, en bestaat al sinds mensen heugenis.

.

Naar boven

hghg