Het slot Huis Doorn

Simon, een pas afgestudeerde arts, wordt uitgenodigd aan het hof van Wilhelm II in Doorn. Deze tijd verandert Simons leven voorgoed. Kees 't Hart bewijst in de roman De keizer en de astroloog zijn meesterschap als psycholoog.

door Carl Versteeg

De Duitse keizer Wilhelm II (1859-1941) was de personificatie van de term 'wereldvreemd'. Zijn grootste hobby's waren het bijwonen van militaire parades en militaire oefeningen. Hij zag het Duitse leger als één groot schitterend toneelstuk, met hemzelf als hoofdrolspeler.

Zo zou hij tijdens een bezoek aan Engeland op één dag twaalf maal van militair uniform zijn gewisseld. Wilhelm II schrok zich rot toen hij, mede door al zijn militaire machtsvertoon, de geschiedenis in ging als één van de aanstichters van de Eerste Wereldoorlog. Wat hij slechts als een spel zag, werd ineens werkelijkheid.

Toen Duitsland deze oorlog ook nog eens bleek te verliezen, had het Duitse volk logischerwijs genoeg van hem. In 1918 brak er revolutie uit. De Duitse keizer sloeg op de vlucht. Hij zocht en vond asiel in Nederland. Voortaan was zijn residentie geen protserig paleis in Potsdam of Berlijn, maar een landhuis nabij het Utrechtse plaatsje Doorn.

Daar wachtte hij met z'n hofhouding, tot zijn volk weer bij zinnen was gekomen en hij, als de enige ware, door God uitverkoren Duitse keizer, zijn grote wederkomst kon vieren. Na tien jaar ballingschap leek de keizer nog niet door te hebben, dat in Duitsland bijna niemand nog op hem zat te wachten.

Roman

Zijn treurige hof in Doorn is het decor waarin Kees 't Hart zijn roman De keizer en de astroloog laat afspelen. De astroloog in de romantitel is ene Simon, die een artsenopleiding volgt en ondertussen als hobby veelvuldig over astrologie publiceert.

Wilhelm II tijdens zijn geliefde bezigheid: poseren in uniform

Eén van Simons docenten is de psychiater van de keizer. Aangezien de keizer veel interesse in astrologie heeft, besluit de psychiater om Simon als assistent te benoemen - zo wordt althans in eerste instantie aan Simon verteld.

Het hof van de ex-keizer lijkt één groot continu absurd toneelstuk. Door de hofhouding, die om den brode van de voortzetting van dit toneelstuk afhankelijk is, wordt de ex-keizer behandeld als een godheid. Om elke halve grap van de keizer wordt door de omstanders zo hard gelachen, dat het lijkt alsof het een nieuw hoogtepunt in de wereldgeschiedenis van de humor is. Op elk idee van de keizer wordt gereageerd alsof het zo geniaal is, dat het eigenlijk een schande zou zijn als hij er geen Nobelprijs voor zou krijgen. Alles wat de keizer aanraakt is vanzelfsprekend heilig.

In zijn beschrijvingen hiervan bewijst Kees 't Hart z'n meesterschap als psychologisch schrijver. Zijn hoofdpersoon, Simon weet puur rationeel dat dit hele hof een raar toneelstuk is: Dat 'nepkasteel' met 'neppersoneel dat een hofritueel in stand hield dat op geen enkele manier betekenisvol was of kon worden'.

Boomhakken

Toch merkt de lezer impliciet dat Simon wordt aangestoken door de magische uitstraling die zo'n merkwaardig monarchistisch toneelstuk blijkbaar voor heel veel mensen heeft. Dat blijkt vooral bij de favoriete hobby van de keizer. Een keizer zonder land heeft niet veel staatszaken af te handelen. Daarom vult hij z'n dagen op het landgoed met het omhakken van bomen.

Hij doet dat met het fanatisme van een wraakzuchtige psychopaat; alsof hij niet op bomen, maar op socialisten, anarchisten, communisten en journalisten inhakt. Na afloop zaagt hij die bomen in stukken. Doordat die rare houthakker toevallig de ex-keizer is, omringd door mensen uit zijn hofhouding, krijgt echter zelfs het zagen van die bomen de uitstraling van een heilig ritueel.

Op een dag heeft Simon de eer om hierbij als toeschouwer aanwezig te zijn. En alsof dat nog niet eervol genoeg is voor een simpele sterveling, vraagt de keizer hem op een gegeven moment: 'Wollen Sie mal mit mir sägen?'

De keizer zegt het terloops, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Simon probeert tevergeefs een gevoel van trots te onderdrukken. Hij mag zagen, samen met de keizer! Hij behoort nu tot een kleine groep intimi die zich boven buitenstaanders verheven mag voelen. Hij voelt zich ontroerd en gelukkig.

Astrologie

Kees 't Hart toont ook zijn meesterschap als psychologisch schrijver, wanneer hij Simons passie voor astrologie beschrijft. Simon roept tegen iedereen zo hard mogelijk dat astrologie voor hem slechts een hobby is en hij er niet echt in gelooft. Maar ondertussen merkt de lezer dat het eigenlijk Simons leven beheerst. Hij kan nauwelijks iemand ontmoeten, zonder meteen te speculeren wat diens horoscoop is.

Simon is van nature een eeuwige twijfelaar, over alles en iedereen. Daarom lijkt hij de astrologie te gebruiken als een soort ideologisch systeem, om toch greep op de wereld om hem heen te krijgen. Erg succesvol lijkt die methode niet. Wonderbaarlijk vaak blijken uitspraken en voorspellingen die Simon op basis van de astrologie doet, vervolgens totaal in strijd te zijn met de werkelijkheid.

Wilhelm II (midden) pauseert even tijdens het kappen en zagen van bomen in het park van Huis Doorn

En toch slaagt hij er daarna meestal weer in om een andere astrologische theorie uit z'n hoge hoed te toveren, waardoor werkelijkheid en astrologie alsnog met elkaar in overeenstemming lijken te zijn. Hij blijkt, zoals alle fundamentalistische gelovigen ter wereld, of ze nou geloven in God, Allah, Marx of de Astrologie, er buitengewoon goed in te zijn om werkelijk alles op zo'n manier voor zichzelf goed te praten, dat z'n geloof rotsvast in stand kan blijven.

Kees 't Hart geeft ook een intrigerende inkijk in de tijdgeest rond 1928. Zo was antisemitisme indertijd in hogere Duitse kringen de normaalste zaak van de wereld. Aan Simon wordt bijvoorbeeld opgedragen om in zijn gesprekken met de keizer vooral niet de naam van Gustav Mahler te noemen. Mogelijk zou dat de sfeer verpesten. Die componist was immers een jood.

Later in het boek wordt door een joods personage verteld dat de keizer eigenlijk helemaal geen overtuigde antisemiet was. Zoals voor veel Duitse politici was antisemitisme voor hem 'slechts' een opportunistisch politiek middel. Toen de keizer nog aan de macht was, gebruikte hij de joden 'slechts' als een handige zondebok om z'n eigen populariteit mee te vergroten. 'De keizer was alleen anti-joods als hij een meerderheid in het parlement nodig had'.

Documentatie

Dankzij de voorbereiding op De keizer en de astroloog lijkt 't Hart niet alleen een kenner van keizer Wilhelm II, maar ook van de stand van de psychiatrie en astrologie anno 1928 te zijn geworden. Helaas wil hij dat iets te graag laten merken. Bij veel overpeinzingen van Simon overstelpt hij de lezer met zoveel opsommingen van psychiatrische en astrologische details, dat het op den duur wel eens vermoeiend wordt.

Voor het creëren van zijn hoofdpersoon Simon heeft 't Hart zich ook erg goed gedocumenteerd. Overduidelijk putte hij hiervoor veelvuldig uit de biografieën over de één na beroemdste inwoner van Doorn, Simon Vestdijk. Niet toevallig is Vestdijk het grote literaire idool van 't Hart is. Qua schrijfstijl, psychologie, thematiek, enzovoort, heeft 't Hart er ook alles aan gedaan om van dit boek een ode aan zijn idool te maken.

Die Vestdijk-imitatie manie levert helaas een paar grote nadelen voor dit boek. Vestdijk was een absolute virtuoos als het ging om het uitwerken van het plot van een verhaal. Hij schreef minstens twee romans per jaar, omdat hij tijdens het schrijfproces werd voortgejaagd door zijn eigen nieuwsgierigheid: 'Hoe loopt dit boek af?'

't Hart daarentegen is een schrijver die vooral interesse toont voor de psychologie, de stijl en de historische context, maar voor wie, zoals hij in interviews ook toegeeft, de ontknoping van het verhaal doorgaans slechts bijzaak is. Ter ere van Vestdijk heeft hij ditmaal wel geprobeerd om zijn roman van een virtuoos plot te voorzien. Helaas mist 't Hart daarvoor Vestdijks talent en vakmanschap. Met als gevolg dat de virtuoos bedoelde wendingen aan het einde van 't Harts roman extreem geforceerd en ongeloofwaardig over komen.

Dat is buitengewoon jammer. 't Hart bewijst in De keizer en de astroloog zijn meesterschap als psycholoog. Stilistisch gezien benadert hij vaak op schitterende wijze de stijl van zijn idool Vestdijk. Hij laat de lezer nadenken over allerlei relevante thema's, van de merkwaardige, irrationele aantrekkingskracht van monarchistische rituelen, tot en met het gevaar van discriminatie uit opportunisme. En toch laat dit boek de nasmaak achter van een mislukking, simpelweg omdat het grote verhaal in dit boek in de laatste honderd pagina's allerminst overtuigt.

Titel: De keizer en de astroloog
Auteur: Kees 't Hart
Pagina's: 312
Uitgeverij: Querido
Verkoopprijs: € 18,95
ISBN: 978 90 214 3486 5

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Geef je mening:

. - November 12, 2009 - 06:08 pm
.

Hulkie - April 14, 2009 - 07:52 pm
vergeet vooral ook niet t.z.t. dit boek te noemen:

http://www.boekencentrum.nl/shop_details.php?productId=22768

Naar boven

hghg