1ddRavagedigitaal 20-02-08dPrint deze pagina

Eerdere artikelen:

23-07-11
'Dylan is gek'
09-07-11
Rietveld studenten imponeren
28-06-11
De Navo-oorlog in Libië: desastreus, illegaal en mislukt
04-06-11
Geef games niet de schuld
21-05-11
Is cultureel verweer wenselijk?
04-05-11
Stenografen van de macht
17-04-11
Waar Abraham de mosterd haalt
01-04-11
Rust en frust langs de kust
04-03-11
ĎEvacuatieí Nederlander in LibiŽ verkiezingsstunt?
23-02-11
Dagen van dicatator Khadafi zijn geteld
22-02-11
Captain Beefheart / Don Van Vliet (1941-2010)
01-02-11
Afghanistan in gerommeld!
30-01-11
Beelden van bezetting
18-01-11
Goededag meneer Cohen
13-01-11
Britse agent was zes jaar activist
02-01-11
De oorsprong van de geitenneuker
28-12-10
Twitteren op de vulkaan
21-12-10
De wereld na WikiLeaks' Cablegate
08-12-10
Lennon komt weer tot leven
04-12-10
Elektroshock voor verwarde politici
30-11-10
Media dienen Wikileaks te wikken en wegen
23-11-10
Werkt Google voor jou of werk jij voor Google?
09-11-10
Versoepelde Tabakswet een nog groter gedrocht
28-10-10
Slagveld Uruzgan
21-10-10
Zoektocht naar ťchte hulp
05-10-10
Zwarte Blok slaat de plank mis
27-09-10
Een goed georganiseerde leugen
14-09-10
Geachte heer Hirsch Ballin,
02-09-10
Oorlog als er vrede dreigt
30-08-10
'Media leiden aan Ninja Turtle-syndroom'
24-08-10
Clash oude en nieuwe media
20-08-10
Wij zijn de (kwaliteits)media spuugzat!
12-08-10
Moratorium bepleit voor verarmd uranium
06-08-10
Censuur in Nederland
17-07-10
Het neoliberale drama
01-07-10
KirgiziŽ: Geschiedenis van identiteiten
15-06-10
Schreeuw om aandacht van een loyale ambtenaar
05-06-10
De prinsbedelaar en de kindermoordenaars
29-05-10
Beste STEMGERECHTIGDE
26-05-10
Tweeverdieners die erbij willen horen
15-05-10
Raad vertilt zich aan de hulp
24-04-10
Gastvrij Nederland anno 2010
31-03-10
Repressie neemt toe in Rusland
27-03-10
Het individu versus de staat
19-03-10
'Poetin stap op!'
05-03-10
Gooise carriŤrejagers veroveren
De Pijp
23-02-10
Afghanistan: Gemilitariseerde hulp verkeerd besteed
18-02-10
Politieke onrust duurt voort in OekraÔne
11-02-10
De opkomst van een gargantueske staatskleptocratie
30-01-10
Keizer zonder kleren
27-01-10
Hoge en lage cultuur revisited
22-01-10
WRR neemt hulp op de schop
16-01-10
De laatste utopie van het Vrije Westen
06-01-10
Zestig keer zestig is een uur
31-12-09
Verschuivende Verantwoordelijkheden
25-12-09
Credo van een geboren wereldverbeteraar
12-12-09
De puzzel van West Point
05-12-09
RedRat, terug van weggeweest
14-11-09
Oorlog op het Internet
05-11-09
Media laten Balkenende te gemakkelijk wegkomen
27-10-09
Politiek moet nog wennen aan het burgerinitiatief
18-10-09
Populair Gezelschapsspel
12-10-09
De Nobele Obama
11-10-09
De oorlog van 3 biljoen
01-10-09
Charimarktlectuur: Geen boodschap aan de crisis
26-09-09
Danziger Vrijhaven: Status Aparte
20-09-09
Den Haag fouilleert maar wat
15-09-09
Motief aanslag Karst T. ongewis
12-09-09
Singer legt de armen aan het financieel infuus
09-09-09
RID richt vizier weer op Amsterdamse krakers
04-09-09
60 Jaar NAVO: van defensie- naar interventiemacht
22-08-09
Gekmakende bureaucratie
19-08-09
Een Belgische droom
16-08-09
'Shelter skelter'
09-08-09
Schiphol brandt door
07-08-09
Voedselproductie voorname oorzaak klimaatverandering
20-07-09
Het keurige protest van de participatie-elite
15-07-09
Spirituele politiek
12-07-09
Simon op weg naar weg (on his way to away)
07-07-09
Prins heeft bij de bank een goddelijke taak
03-07-09
Weerbare moslims
30-06-09
Nederland verkwanselt openbaarheid
27-06-09
Veel vrouwen bij protesten in Iran
16-06-09
Toekomst Lissabonverdrag in handen Duits hof
11-06-09
Op weg naar een gezonde economie
05-06-09
Nieuwe strijd om het IJmeer
29-05-09
Heleen Mees, strijdster tegen het rijk der machtelozen
22-05-09
Vreemdelingenbeleid ItaliŽ verontrust
19-05-09
Kleine Geschiedenis van de Moraal
09-05-09
Bananenrepubliek Leiden
03-05-09
De Culturele Evolutie
30-04-09
Nationalist mag geen dierenvriend zijn
26-04-09
'Voer actie tegen ontwikkelingshulp'
23-04-09
Red de havenloodsen
18-04-09
RVF: Aanzetten tot stadsguerrilla
13-04-09
De keizer en de astroloog
10-04-09
Proces oorlogsmisdadiger Scheungraber
04-04-09
'Wereld van Obama niet kernwapenvrij'
31-03-09
'Dierenactivist is geen terrorist'
27-03-09
Het Europees mandaat van Els de Groen
24-03-09
Verheerlijking van de oorlog
20-03-09
Slimme energiemeter schendt privacy
17-03-09
Leven achter tralies
12-03-09
Het HCZ-gebouw zit al vol
08-03-09
Hond Vla luidde drama Vrankrijk in
05-03-09
Afscheid van een stadssjamaan
03-03-09
Stop gratis 'meidenprik'
02-03-09
Het spel om de knikkers
27-02-09
Krakers met groen-zwarte vingers
24-02-09
Pleidooi voor verzoening met Aboriginal-stam
21-02-09
Bedrijven in dienst van de IsraŽlische bezetter
17-02-09
Pessimist tegen wil en dank
10-02-09
Raad van State kraakt wetsvoorstel kraakverbod
07-02-09
Sublieme Digitale Sensatie
30-01-09
We beveiligen ons suf en schieten er niets mee op
27-01-09
Vrankrijk: Lichtpunt bij gedwongen sluiting
24-01-09
BelgiŽ voedt militaire industrie IsraŽl
20-01-09
Richtingenstrijd onder Obama voortgezet
18-01-09
Linkse kritiek op moslimfundamentalisme groeit
10-01-09
De Achterhuisdoctrine
05-01-09
Russisch gasconflict draait om meer dan dollars
04-01-09
Europa de straat op voor Palestijnse zaak


Archief 2008


Archief 2007

Archief augustus - december 2006


Archief januari - juli 2006

De doctrine van de preventieve aanval, het openlijk negeren van de VN en het blinde geloof in de vrije markt zijn samengekomen in de war on terror. Na de Amerikaanse verkiezingen lijkt het aannemelijk dat onder een nieuwe regering de harde kantjes van het beleid eraf gaan, maar dat het in grote lijnen wel gehandhaafd blijft.

door Wouter Hiemstra

Wie het ontgaan is dat de Amerikaanse voorverkiezingen in volle gang zijn, heeft zich waarschijnlijk de afgelopen weken opgesloten en alle contact met de buitenwereld verbroken. In de media wordt er immers volop aandacht aan besteed en dat is ook niet zo vreemd; de Amerikaanse president bekleedt zonder twijfel de machtigste functie op deze planeet. Wie aan het hoofd staat van het grootste militaire en economische complex is politiek oppermachtig en heeft de middelen in handen om de levens van miljoenen mensen te beÔnvloeden.

Wat dat kan betekenen is de afgelopen jaren duidelijk geworden met de door de Amerikanen geleide invasie van Irak en Afghanistan. Dat heeft niet alleen grote puinhopen opgeleverd, maar heeft er ook voor gezorgd dat de enige overgebleven supermacht zich in hoog tempo heeft vervreemd van de rest van de wereld. Uit de aandacht voor de Amerikaanse verkiezingen klinkt dan ook telkens de hoop door dat het met een nieuwe president beter wordt. Beter in Irak en beter in de rest van de wereld.

Daarmee wordt indirect de vraag opgeworpen in hoeverre president Bush verantwoordelijk is voor het huidige buitenlandbeleid van Amerika. Dat lijkt misschien een vreemde vraag, maar het is relevant om na te gaan in hoeverre dat beleid een breuk met het verleden vertegenwoordigt. Als dat zo is, dan is er een goede kans dat een nieuwe president het roer radicaal om kan gooien. Als er sprake is van een voortzetting van bestaand beleid, dan is het goed om na te gaan wat er van een nieuwe president te verwachten valt, of dit nu een democraat of republikein wordt.

Om antwoord op deze vragen te krijgen, zal in dit artikel een overzicht worden gegeven van vier publicaties. Toonaangevende en vooraanstaande schrijvers die een uitgebreide analyse geven van de oorlog in Irak en hoe het zover heeft kunnen komen. Uiteenlopende en interessante visies op de vele factoren die een rol gespeeld hebben bij het besluit om Irak aan te vallen en het verdere verloop van de oorlog.

Neoconservatisme

Francis Fukuyama is vooral bekend van zijn boek Het einde van de geschiedenis en de laatste mens waarin de val van de Berlijnse muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie centraal staan. Hij stelt hierin dat na deze gebeurtenissen het neoliberalisme als enige zingevende systeem overblijft; de vrije markt is een zegen voor de mensheid en zal overal vrijheid en democratie brengen.

Met deze gedachte is hij een van de vooraanstaande figuren van het neoconservatisme geworden. Een stroming waar Bush en leden van zijn regering ook toe worden gerekend. In het in 2006 verschenen Na het neoconservatisme (2006) probeert Fukuyama een scheidslijn te trekken tussen het neoconservatisme en de regering Bush, waarbij de oorlog in Irak een centrale rol speelt. Hiermee probeert hij dit gedachtegoed los te koppelen van de oorlog in Irak en verdere negatieve associaties te voorkomen.

Kort samengevat hecht het neoconservatisme groot belang aan een vrije markt zonder overheidsingrijpen, is zij van mening dat de Amerikaanse macht voor morele doelstellingen wordt ingezet (en dus gerechtvaardigd is) en staat zij zeer sceptisch tegenover internationale instituties als de Verenigde Naties (VN).

Het toepassen van de Amerikaanse macht is in dit kader het meest interessante element van het neoconservatisme. Aan Amerika wordt een uitzonderingspositie toegedicht; zij mag als enige land haar macht gebruiken om de wereld van kwaad te zuiveren en een 'goedgezinde hegemonie' te creŽren; een situatie die in militair, politiek en economisch opzicht in het voordeel van Amerika is. Hierbij kan zachte en harde macht gebruikt worden. Zachte macht is het opleggen van economisch beleid, militaire steun geven aan bondgenoten en het steunen van de oppositie waar dat wenselijk wordt geacht. Harde macht is het direct militair ingrijpen.

Dergelijke activistische politiek maakt al heel lang onderdeel uit van het Amerikaanse buitenlandbeleid, en is in principe te rechtvaardigen, maar onder Bush is het op een aantal vlakken te ver doorgeschoten, aldus Fukuyama. Zo is met het concept van de preventieve oorlogsvoering (waarbij soevereine staten worden aangevallen die geen direct gevaar vormen, denk aan Afghanistan) de balans doorgeslagen naar het toepassen van harde macht. Gecombineerd met het wantrouwen tegenover instituties als de VN en de NAVO, heeft dit tot vervreemding van bondgenoten geleid en een wereldwijde publieke opinie die zich tegen het Amerikaanse ingrijpen in Irak heeft gekeerd.

De oplossing ligt volgens Fukuyama niet in een radicale beleidswijziging, maar in het realistisch kijken naar dat beleid en het maken van afwegingen. Zo moet er meer zachte macht toegepast worden; dit leidt tot minder problemen met de publieke opinie. Daarnaast heeft de VN afgedaan en kan Amerika haar invloed beter uitoefenen door in een veelvoud van internationale instituties te participeren; dit leidt tot minder problemen met bondgenoten. Door iets aan handelingsvrijheid in te leveren kan de toegepaste macht aan legitimiteit winnen.

Utopie als doodzonde

Waar Fukuyama alleen de uitwassen van het neoconservatisme probeert te bestrijden, pakt de Britse filosoof John Gray het probleem bij de wortels aan. Hij laat in zijn boek Zwarte mis (2007) zien dat met de ineenstorting van het communisme geen einde is gekomen aan utopisch denken. Sterker nog, zij is er door versterkt; met de val van de muur heeft de idee dat democratisch kapitalisme naar Amerikaans model de enige regeringsvorm voor de toekomst is, aan invloed gewonnen.

Een dergelijke utopische gedachte wordt al jaren door neoconservatieven militant verspreid, maar gecombineerd met de war on terror leidt dit tot gevaarlijke utopische waanbeelden.

Na 11 september 2001 hebben de neoconservatieven een strategische alliantie gesloten met christelijke fundamentalisten; dit komt vooral tot uiting in de geformuleerde doelstellingen. Zo verklaarde Bush dat Amerika bedreigd wordt door het kwaad en later dat de Amerikaanse democratie naar Irak en de rest van het Midden-Oosten geŽxporteerd moest worden.

Dit is geen simpele retoriek of slechts cynisch misbruik van de omstandigheden om de toevoer van olie veilig te stellen; de regering Bush beschouwt dit als haar missie. Dit zijn onrealistische en utopische doelen, maar de realiteit wordt ondergeschikt gemaakt aan de morele orde waarin de regering Bush zo sterk gelooft.

Het ontbreken van een plan voor wat er na de invasie moest gebeuren valt grotendeels te verklaren door de utopische gedachten die gekoesterd werden. Men was ervan overtuigd dat na het omverwerpen van Saddams dictatuur iedereen de democratie zou verwelkomen en dat de vrije markt de rest wel zou oplossen. De Amerikanen zijn als gewapende zendelingen in Irak gearriveerd, maar hun boodschap was aan dovemansoren gericht.

Een dergelijke militante zendingsdrang is reeds langer onderdeel van het Amerikaanse buitenlandbeleid van interventies en ingrijpen in grote conflicten zoals de beide wereldoorlogen. Of er nu voor een isolationistische of interventiekoers werd gekozen, steeds weer wordt op de uitverkoren rol van Amerika teruggegrepen. Zodoende speelt religie een belangrijke rol. Zelden is christelijk rechts echter zo ver doorgedrongen tot het centrum van de macht; zij heeft in Bush een belangrijke bondgenoot gevonden.

Het is niet genoeg om de scherpe randjes van het neoconservatieve denken af te halen; de gedachte dat Amerika in meer of mindere mate zijn gang kan gaan leidt onherroepelijk tot problemen, zeker als dat wordt gecombineerd met het geloof in de liberale democratie als universele staatsvorm. Het is noodzakelijk om te beseffen dat in de meeste landen van het Midden-Oosten de liberale democratie geen kans van slagen heeft.

Het is waarschijnlijker dat de regio een ontwikkeling doormaakt richting streng islamitische versies van de Iraanse volkstheocratie. Het idee dat terrorisme kan worden uitgeroeid is ook een waandenkbeeld en gaat voorbij aan de onderliggende conflicten. Wie dit alles niet in wil zien staat vrede en stabiliteit in het Midden-Oosten in de weg, realisme is belangrijker dan ooit.

Wat is terreur?

Noam Chomsky is een vooraanstaand politiek commentator en libertair denker. In het reeds in 2004 verschenen De arrogantie van de macht oefent hij kritiek uit op de oorlog in Irak voordat deze zo uit de hand liep. Hij richt zich daarbij voornamelijk op het Amerikaanse buitenlandbeleid van de afgelopen dertig jaar en vraagt zich af of er met 'Irak' sprake is van een breuk met het verleden.

Chomsky herinnert ons eraan dat reeds in 1981 door Reagan een war on terror werd uitgeroepen. Dit om de bedreigde Amerikaanse hegemonie in Zuid-Amerika te herstellen. Dit werd ingeleid door een uitgebreid media-offensief waarin werd gewezen op de enorme gevaren die moesten worden afgewend. Het leidde uiteindelijk tot een door Amerika gesteunde terreurcampagne tegen de lokale bevolking.

Ook interventies om democratische of humanitaire redenen zijn niet veel meer dan holle frasen. Amerika heeft waar het uitkomt dictaturen ondersteund en doet dat nog steeds; centraal staan hierbij de geopolitieke belangen. Zo werd Saddam Hussein door Amerika ondersteund omdat dit de lange termijn belangen van Amerika in het Midden-Oosten diende, ook nadat Koerden met gifgas waren aangevallen. Dat de VN buiten spel is gezet, is in feite ook niets nieuws; voor 'Irak' zag Amerika de VN als een nuttig middel dat haar belangen kon dienen en anders was er altijd nog het veto.

Onder Bush is er beleid tot stand gekomen dat Chomsky de 'imperiumstrategie' noemt. Dit is het streven naar een unipolaire wereld waarin Amerika de dienst uitmaakt. De doctrine van de preventieve oorlog valt daaronder en is strikt genomen een oorlogsmisdaad, te vergelijken met de Japanse aanval op Pearl Harbor. Ook het begrip terrorisme waar 'de vijand' mee wordt vereenzelvigd, is strikt genomen op Amerika van toepassing; wat zij doet valt onder 'het toepassen van of dreigen met geweld teneinde politieke, religieuze of ideologische doeleinden te bereiken'.

De enige scheidslijn is die tussen 'goed' en 'slecht', dat heeft echter helemaal niets meer met internationaal recht te maken. Centraal stonden en staan de economische, militaire en politieke belangen. Dit leidt tot staten die proberen om hun machts- en afschrikkingspositie te versterken teneinde zich te kunnen verdedigen tegen Amerikaanse inmenging en agressie. Dat maakt de wereld er niet veiliger op.

Hoewel Chomsky een somber beeld schetst, is de situatie niet uitzichtloos. Na de koude oorlog zijn er nog twee supermachten overgebleven: Amerika en de wereldwijde publieke opinie. Het is dan ook niet verwonderlijk dat aan de oorlog tegen Irak een groot propagandaoffensief vooraf ging om iedereen te overtuigen van de noodzaak ervan. In Amerika is dit geslaagd, daarbuiten niet. Alleen door ons te realiseren wat er werkelijk gebeurt, kan er rechtvaardigheid en vrede bereikt worden. Alleen dan kunnen we ons wakker schudden uit de nachtmerrie voordat deze ons volledig beheerst.†††

Rampenkapitalisme

Naomi Klein is vooral bekend van haar bestseller No logo waarin zij een kritische analyse geeft van de werking en effecten van de wereldmerken. In haar indringende boek De shockdoctrine uit 2007 neemt zij de mythe van de vrije markt grondig onder handen. Haar centrale stelling is dat vrije markt en democratie niet hand in hand gaan; de vrije markt wordt ons met geweld en shocks opgedrongen en doorgedrukt. In een uitgebreid en overtuigend overzicht laat zij zien dat vanaf de jaren zeventig het ongeremde kapitalisme met een gestage opmars is begonnen en hand in hand is gegaan met onderdrukking en uitbuiting.

Eerst werd zij met name in Zuid-Amerika toegepast, waar in het kielzog van door Amerika gesteunde interventies en staatsgrepen economische hervormingen werden doorgedrukt met hulp van Amerikaanse economen en beleidsmakers. Keer op keer werd het zelfde recept toegepast; privatisering van publieke voorzieningen, het verkopen van al het staatseigendom, het openbreken van de nationale markten en totale vrijheid voor ondernemers.

Dit leidde steevast tot massa-ontslagen, gigantische winsten voor een kleine elite en een grote (inkomens)kloof in de samenleving. De keerzijde van dit 'succes'verhaal zijn de stelselmatige mensenrechtenschendingen die volgens Klein in direct verband staan met de economische hervormingen; zonder onderdrukking accepteert een bevolking geen veranderingen die zij niet wil.

Met de opkomst van Thatcher en Reagan en de ineenstorting van de sovjet-economie heeft het model van de vrije markt een hoge vlucht genomen. Klein laat echter zien dat er shocks nodig blijven; alleen ten tijde van (economische) rampen zijn mensen zo gedesoriŽnteerd en angstig dat ze datgene toelaten wat ze anders niet zouden accepteren.

Met de aanslagen van 11 september 2001 kregen de op de vrije markt georiŽnteerde neoconservatieven de shock die ze konden gebruiken om een economische revolutie door te voeren. De war on terror werd uitgeroepen en boven alles werd er voor gezorgd dat dit op een winstgevende Amerikaanse onderneming zou uitlopen. Zo werd de oorlog in Irak een oorlog waarbij alles wat te privatiseren viel geprivatiseerd werd. Zij leverde dan ook megawinsten op en zoals zo vaak gaan gigantische winsten ten koste van mensen.

Eerst werd de bevolking murw gebeukt met de shock and awe strategie en Irak veroverd, vervolgens werd nieuw economisch beleid geÔntroduceerd. Privatisering van alle staatsbedrijven werd aangekondigd, de publieke sector werd uitgehold en de wederopbouw werd vrijwel volledig uitbesteed aan Amerikaanse bedrijven. Als gevolg van de 'ideologische' boycot van de Iraakse industrie ontstond massale werkloosheid onder de Iraakse bevolking en veel onvrede.

Dat de wederopbouw jammerlijk faalde is niet vreemd aangezien de voorlopige autoriteit onder leiding van Paul Bremer het schoolvoorbeeld was van een uitgeholde en geprivatiseerde overheid. Zij besteedde alles uit, tot aan de taak van 'opbouw lokale democratie' en legde de toekomst van Irak in de handen van incompetente en op winst gerichte bedrijven. Dit leidde tot veel woede en verzet onder de bevolking en is een substantiŽle factor in het escalerende geweld geweest.

Niets nieuws

Het optreden van de regering Bush is geen breuk met het Amerikaanse beleid van grofweg de afgelopen dertig jaar. Het geloof in een uitzonderingspositie van Amerika is niet nieuw en het uitoefenen van macht om een goedgezinde hegemonie te creŽren evenmin. In het buitenlandbeleid hebben geopolitieke belangen altijd al de boventoon gevoerd en de keuzes die worden gemaakt zijn er dus voornamelijk op gericht om de eigen economische, militaire en politieke belangen te dienen. De coalitie van neoconservatieven en christelijk rechts heeft, in combinatie met de aanslagen van 11 september 2001, wel geleid tot een radicalisering van het voorgaande beleid.

De doctrine van de preventieve aanval, het openlijk negeren van de VN en het blinde geloof in de vrije markt zijn samengekomen in de war on terror en hebben dramatische gevolgen gehad. Hierdoor is de balans tussen 'zachte' en 'harde' macht duidelijk in het voordeel van de laatste uitgevallen en heeft Amerika zich vervreemd van de rest van de wereld. Gecombineerd met het uitblijven van succes in Irak lijkt het waarschijnlijk dat het ideologische project van de neoconservatieven met minder enthousiasme wordt voortgezet en dat de doctrine van de preventieve aanval de koelkast ingaat.

Het lijkt aannemelijk dat onder een nieuwe regering de harde kantjes van het beleid eraf gaan, maar dat het in grote lijnen wel gehandhaafd blijft. Amerika kan zich daarnaast niet abrupt terugtrekken uit Irak en Afghanistan en de war on terror is een project dat moeilijk tot stilstand gebracht kan worden. In een tijdperk waar conflicten om grondstoffen steeds waarschijnlijker worden en opkomende grootmachten als Rusland en China hun macht laten gelden, zijn dat geen prettige gedachten.

Bibliografie:

Francis Fukuyama, Na het neoconservatisme, waar rechts verkeerd afsloeg, Amsterdam: Contact, 2006
John Gray, Zwarte mis, apocalyptische religie en de moderne utopieën,
Amsterdam: Ambo, 2007
Noam Chomsky, De arrogantie van de macht, hoe het Amerikaanse streven naar hegemonie het voortbestaan van de planeet bedreigt, Rotterda, Lemniscaat, 2004
Noami Klein, De shock doctrine, de opkomst van het rampenkapitalisme, Breda, De geus, 2007


Wouter Hiemstra is literatuurwetenschapper, en schrijft reeds geruime tijd voor het antifascistische onderzoeksblad Alert!. In het vervolg zal hij vaker bijdragen leveren voor Ravage Digitaal.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht