1ddRavagedigitaal 3 oktober 2008 dPrint deze pagina

Eerdere artikelen:

23-07-11
'Dylan is gek'
09-07-11
Rietveld studenten imponeren
28-06-11
De Navo-oorlog in Libië: desastreus, illegaal en mislukt
04-06-11
Geef games niet de schuld
21-05-11
Is cultureel verweer wenselijk?
04-05-11
Stenografen van de macht
17-04-11
Waar Abraham de mosterd haalt
01-04-11
Rust en frust langs de kust
04-03-11
ĎEvacuatieí Nederlander in LibiŽ verkiezingsstunt?
23-02-11
Dagen van dicatator Khadafi zijn geteld
22-02-11
Captain Beefheart / Don Van Vliet (1941-2010)
01-02-11
Afghanistan in gerommeld!
30-01-11
Beelden van bezetting
18-01-11
Goededag meneer Cohen
13-01-11
Britse agent was zes jaar activist
02-01-11
De oorsprong van de geitenneuker
28-12-10
Twitteren op de vulkaan
21-12-10
De wereld na WikiLeaks' Cablegate
08-12-10
Lennon komt weer tot leven
04-12-10
Elektroshock voor verwarde politici
30-11-10
Media dienen Wikileaks te wikken en wegen
23-11-10
Werkt Google voor jou of werk jij voor Google?
09-11-10
Versoepelde Tabakswet een nog groter gedrocht
28-10-10
Slagveld Uruzgan
21-10-10
Zoektocht naar ťchte hulp
05-10-10
Zwarte Blok slaat de plank mis
27-09-10
Een goed georganiseerde leugen
14-09-10
Geachte heer Hirsch Ballin,
02-09-10
Oorlog als er vrede dreigt
30-08-10
'Media leiden aan Ninja Turtle-syndroom'
24-08-10
Clash oude en nieuwe media
20-08-10
Wij zijn de (kwaliteits)media spuugzat!
12-08-10
Moratorium bepleit voor verarmd uranium
06-08-10
Censuur in Nederland
17-07-10
Het neoliberale drama
01-07-10
KirgiziŽ: Geschiedenis van identiteiten
15-06-10
Schreeuw om aandacht van een loyale ambtenaar
05-06-10
De prinsbedelaar en de kindermoordenaars
29-05-10
Beste STEMGERECHTIGDE
26-05-10
Tweeverdieners die erbij willen horen
15-05-10
Raad vertilt zich aan de hulp
24-04-10
Gastvrij Nederland anno 2010
31-03-10
Repressie neemt toe in Rusland
27-03-10
Het individu versus de staat
19-03-10
'Poetin stap op!'
05-03-10
Gooise carriŤrejagers veroveren
De Pijp
23-02-10
Afghanistan: Gemilitariseerde hulp verkeerd besteed
18-02-10
Politieke onrust duurt voort in OekraÔne
11-02-10
De opkomst van een gargantueske staatskleptocratie
30-01-10
Keizer zonder kleren
27-01-10
Hoge en lage cultuur revisited
22-01-10
WRR neemt hulp op de schop
16-01-10
De laatste utopie van het Vrije Westen
06-01-10
Zestig keer zestig is een uur
31-12-09
Verschuivende Verantwoordelijkheden
25-12-09
Credo van een geboren wereldverbeteraar
12-12-09
De puzzel van West Point
05-12-09
RedRat, terug van weggeweest
14-11-09
Oorlog op het Internet
05-11-09
Media laten Balkenende te gemakkelijk wegkomen
27-10-09
Politiek moet nog wennen aan het burgerinitiatief
18-10-09
Populair Gezelschapsspel
12-10-09
De Nobele Obama
11-10-09
De oorlog van 3 biljoen
01-10-09
Charimarktlectuur: Geen boodschap aan de crisis
26-09-09
Danziger Vrijhaven: Status Aparte
20-09-09
Den Haag fouilleert maar wat
15-09-09
Motief aanslag Karst T. ongewis
12-09-09
Singer legt de armen aan het financieel infuus
09-09-09
RID richt vizier weer op Amsterdamse krakers
04-09-09
60 Jaar NAVO: van defensie- naar interventiemacht
22-08-09
Gekmakende bureaucratie
19-08-09
Een Belgische droom
16-08-09
'Shelter skelter'
09-08-09
Schiphol brandt door
07-08-09
Voedselproductie voorname oorzaak klimaatverandering
20-07-09
Het keurige protest van de participatie-elite
15-07-09
Spirituele politiek
12-07-09
Simon op weg naar weg (on his way to away)
07-07-09
Prins heeft bij de bank een goddelijke taak
03-07-09
Weerbare moslims
30-06-09
Nederland verkwanselt openbaarheid
27-06-09
Veel vrouwen bij protesten in Iran
16-06-09
Toekomst Lissabonverdrag in handen Duits hof
11-06-09
Op weg naar een gezonde economie
05-06-09
Nieuwe strijd om het IJmeer
29-05-09
Heleen Mees, strijdster tegen het rijk der machtelozen
22-05-09
Vreemdelingenbeleid ItaliŽ verontrust
19-05-09
Kleine Geschiedenis van de Moraal
09-05-09
Bananenrepubliek Leiden
03-05-09
De Culturele Evolutie
30-04-09
Nationalist mag geen dierenvriend zijn
26-04-09
'Voer actie tegen ontwikkelingshulp'
23-04-09
Red de havenloodsen
18-04-09
RVF: Aanzetten tot stadsguerrilla
13-04-09
De keizer en de astroloog
10-04-09
Proces oorlogsmisdadiger Scheungraber
04-04-09
'Wereld van Obama niet kernwapenvrij'
31-03-09
'Dierenactivist is geen terrorist'
27-03-09
Het Europees mandaat van Els de Groen
24-03-09
Verheerlijking van de oorlog
20-03-09
Slimme energiemeter schendt privacy
17-03-09
Leven achter tralies
12-03-09
Het HCZ-gebouw zit al vol
08-03-09
Hond Vla luidde drama Vrankrijk in
05-03-09
Afscheid van een stadssjamaan
03-03-09
Stop gratis 'meidenprik'
02-03-09
Het spel om de knikkers
27-02-09
Krakers met groen-zwarte vingers
24-02-09
Pleidooi voor verzoening met Aboriginal-stam
21-02-09
Bedrijven in dienst van de IsraŽlische bezetter
17-02-09
Pessimist tegen wil en dank
10-02-09
Raad van State kraakt wetsvoorstel kraakverbod
07-02-09
Sublieme Digitale Sensatie
30-01-09
We beveiligen ons suf en schieten er niets mee op
27-01-09
Vrankrijk: Lichtpunt bij gedwongen sluiting
24-01-09
BelgiŽ voedt militaire industrie IsraŽl
20-01-09
Richtingenstrijd onder Obama voortgezet
18-01-09
Linkse kritiek op moslimfundamentalisme groeit
10-01-09
De Achterhuisdoctrine
05-01-09
Russisch gasconflict draait om meer dan dollars
04-01-09
Europa de straat op voor Palestijnse zaak


Archief 2008


Archief 2007

Archief augustus - december 2006


Archief januari - juli 2006


Vondel op een viaduct in Amsterdam, 2007


Meer dan welke andere Nederlandse dichter in de Gouden Eeuw heeft Joost van den Vondel deelgenomen aan de politieke en godsdienstige strijd in een samenleving die worstelde met haar identiteit. In Vondel. Het verhaal van zijn leven schildert Piet Calis het leven in de zeventiende eeuw en dat van Vondel in het bijzonder.

door Carl Versteeg

Waar denkt de modale Nederlander aan bij de naam Vondel? Aan een standbeeld in het Vondelpark in Amsterdam? Aan toneelstukken die zo stijf en eentonig worden opgevoerd, dat ze uitstekend geschikt zijn als slaapmiddel? Aan boeken die bij bejaarden en bibliotheken in de kast staan, waarbij de laag stof er bovenop bewijst, dat ze de afgelopen decennia niet zijn aangeraakt?

De Joost van den Vondel die Piet Calis tot leven wekt in zijn biografie Vondel, het verhaal van zijn leven, voldoet allerminst aan dit beeld. Calis' Vondel doet de hedendaagse lezer eerder denken aan een verre voorvader van Theo van Gogh, Andrť Manuel of Gregorius Nekschot: Een felle provocateur, die zich verschrikkelijk druk kon maken om maatschappelijke misstanden en daardoor vaak in conflict raakte met het establishment. Zozeer zelfs dat hij meermaals voor zijn leven moest vrezen.

Onderduiken

Calis begint de biografie met een hoofdstuk over een dramatisch voorbeeld op dit gebied: Naar aanleiding van zijn toneelstuk 'Palamedes oft Vermoorde Onnooselheijd', moest Joost van den Vondel in 1625 enige tijd onderduiken.
Wat was er aan de hand?


Palamedes

Op het eerste gezicht leek dit toneelstuk zich af te spelen in de Griekse oudheid. De toenmalige lezers en toeschouwers merkten echter al snel, dat de bad guy in dit drama, een oorlogszuchtige koning, in allerlei details verbazend veel leek op Prins Maurits van Oranje. Terwijl zijn slachtoffer, de hoofdpersoon Palamedes, verdacht veel leek op raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt, die een paar jaar eerder door Maurits, na een schijnproces, ter dood was veroordeeld.

De Oranjefans reageerden hierop woedend. De Oranjegezinde overheid in Den Haag eiste letterlijk Vondels hoofd. Gelukkig besloot de Amsterdamse overheid, dat ze de dichter niet uit zouden leveren: ze wilden hem zelf berechten. Vondel kon daarop zijn onderduikperiode beŽindigen en kwam er met een boete vanaf.

Een andere bedreigende periode die Calis uitvoerig beschrijft, volgde in 1646 op de publicatie van het toneelstuk 'Maria Stuart'. Vondels tegenstanders reageerden schuimbekkend van woede op dit werk. De straten hingen vol met pamfletten tegen Vondel, met poŽtische regels als 'Gij die tot tweemaal hebt verdiend een rechte strop!', 'Roeit uit, o Amstelland! roeit uit het hoofd der guiten' en: 'Hij heeft lang de dood verdiend/ Hij dong jong om deezí straf'.

Engagement

Waar kwam het felle maatschappelijke engagement van Vondel vandaan? Hij werd in 1587 geboren in Keulen, als kind van Vlaamse asielzoekers. Zijn ouders waren doopsgezinden, die op de vlucht waren voor de inquisitie. Toen hij acht jaar was, moest zijn familie ook de nieuwe woonplaats ontvluchten voor godsdienstige vervolgingen. Na een lange zoektocht vonden ze uiteindelijk asiel in Amsterdam.

Vondel zou deze stad hier altijd dankbaar voor blijven. Uit zijn werk sprak vaak een diepe liefde voor Amsterdam en vooral voor haar geestelijke klimaat: in verhouding met de rest van de wereld, was er indertijd in Amsterdam extreem veel vrijheid voor de verschillende bevolkingsgroepen, om hun eigen levensovertuiging uit te kunnen oefenen.

Vondel doorzag echter dat de rest van het toenmalige Nederland veel minder tolerant was. Hij was daarbij vooral een felle criticus van de calvinisten. In theorie vochten die, tijdens de Opstand tegen de Spaanse bezetter, zij aan zij met alle andere bevolkingsgroepen, onder meer voor meer gewetensvrijheid.


Joost van den Vondel,
als herder afgebeeld.
Schilderij door
Hendrick Gzn. Pot.
Rijksmuseum, Amsterdam.

In de praktijk bleek echter dat de calvinisten in de gebieden waar zij het voor het zeggen hadden, verdacht weinig van werkelijke vrijheid wilden weten. Het liefst legden zij, met dwang, iedereen hun bekrompen wereldbeeld op. Een wereldbeeld waar Vondel van walgde.

In het verlengde van zijn allergie tegen het calvinisme, stond Vondels haat tegen Het Huis van Oranje. In de loop der jaren begon hij steeds meer te doorzien dat deze familie een verzameling machtswellustig tuig was, die ook nog eens fundamentalistisch schijnheilig was.

Zo hingen zij officieel het orthodox-calvinisme aan, maar Vondel wist dat ze dit slechts deden om politieke redenen: Die geloofsrichting was immers de machtigste groep in het toenmalige Nederland ťn was vaak het meest geneigd tot oorlogsvoering. Het aanstichten van een mooie veldslag op z'n tijd, behoorde tot de favoriete hobby's van toenmalige Oranje-aanvoerders als Maurits en Willem II.

Katholiek?

Een ander opvallend politiek standpunt van Vondel betrof de VOC. Hij doorzag al heel vroeg dat deze organisatie, die in theorie opgericht was om handel te voeren, zich in de praktijk al snel richtte op uitbuiting en onderdrukking van de inwoners van Oost-IndiŽ. Vondel fulmineerde hier vurig tegen in zijn gedichten.

Het controversiŽle imago van Vondel werd nog extra versterkt door een religieuze keuze die vriend en vijand verbaasde: Op z'n 51e trad Vondel toe tot de Rooms Katholieke kerk. Voor de hedendaagse lezer zal die keuze al bijna net zo absurd lijken, als voor veel van zijn intellectuele tijdgenoten, die juist zo blij waren dat Nederland zich indertijd dankzij de Opstand en de Reformatie ontworstelde aan het juk van die kerk.

Wat moest iemand als Vondel, die voor geestelijke vrijheid en tolerantie streed, bij zo'n hiŽrarchische organisatie als de Kerk van Rome? Vondel bekende meermaals dat hij inderdaad moeite had met bijvoorbeeld de autoriteit van de paus. Maar blijkbaar waren er redenen die voor hem zwaarder wogen. Calis geeft in zijn boek een lange reeks argumenten, waarom Vondel toch tot deze overstap kon besluiten.

Zo was zijn keuze voor de katholieke kerk indertijd ook een keuze voor de onderdrukte massa. Maar liefst 40 procent van de Nederlandse bevolking was in de 17e eeuw katholiek. En toch hadden zij, sinds de calvinisten aan de macht waren, nog nauwelijks rechten om hun geloof uit te kunnen oefenen. Ze werden gezien als tweederangs burgers.

Daarnaast zag Vondel in die ene, grote, internationale katholieke kerk een waarborg tegen versnippering en oorlog. Indertijd werd Europa namelijk verscheurd door talloze burgeroorlogen, tussen allerlei protestante sekten, die in de slipstream van de Reformatie van Luther en Calvijn waren ontstaan.

Een andere reden die Calis geeft voor Vondels overgang naar de katholieke kerk, was dat de Roomse cultuur indertijd erg open stond voor theater en andere kunstvormen. Terwijl de calvinisten en andere toenmalige prominente protestantse kerken, ten diepste eigenlijk kunst haatten.

Monumentale status

De politieke en religieuze standpunten van Vondel waren in zijn tijd dus erg omstreden. Toch hadden zelfs zijn grootste vijanden geen twijfel over zijn literaire kwaliteiten. Eťn van de absolute pluspunten van Calis' biografie is dat hij zijn verhaal veelvuldig doorspekt met citaten uit het oeuvre van Vondel. De lezer kan daardoor telkens weer geÔmponeerd raken door Vondels schitterende taalgebruik en diens ongeŽvenaarde soepele rijmgebruik.


Een spotprent op de
Contra-Remonstranten met een
gedicht van Vondel,
omstreeks 1617.
Anonieme gravure.
Universiteitsbibliotheek,
Amsterdam.
(klik op plaatje voor vergroting)

De eeuwige rebel Vondel overleed in 1679, op 91-jarige leeftijd. De felle, controversiŽle, tegenstrijdige, moeilijke persoon Vondel was dood, maar zijn geniale oeuvre leefde natuurlijk voort. Postuum werd het daarom voor veel mensen ineens veel makkelijker om zijn werk in het openbaar te eren. Vondel werd een onbetwistbaar literair monument.

In het verlengde daarvan, besloot het katholieke volksdeel Ėhelaas- om hem postuum op te eisen als hun Grote Dichter. In de loop der eeuwen viel de openbare Vondel-verering daarom vaak ten prooi aan allerlei vrome katholieke priesters en kwezelige professoren, die zijn werk kapot analyseerden, op allerlei theologische manieren.

Binnen het grote oeuvre van Vondel kozen deze katholieken ook expliciet een canon van werken, die het best in hun denkwereld pasten. De katholieke geschiedschrijving deed tot in de vorige eeuw zelfs haar best om te ontkennen dat Vondel allerlei felle stukken, waarin hij bijvoorbeeld de katholieke kerk de Hoer van Babel noemde, daadwerkelijk zou hebben geschreven. Met succes schaafden ze zijn imago zo bij.

Saaiheid

Waar de naam Vondel tijdens zijn leven altijd garant stond voor felle polemieken, werd zijn naam postuum in de loop der jaren steeds meer een synoniem voor saaiheid. Een gevolg van dat imago was dat er vele generaties Neerlandici opgroeiden, die graag bereid waren om Vondel onze grootste dichter te noemen, op voorwaarde dat ze zijn werk alsjeblieft niet hoefden te lezen.

Voor latere generaties lezers werd het ook steeds moeilijker om de omvangrijke werken van Vondel te lezen en op waarde te schatten. Niet alleen door taalveranderingen, maar ook door de talloze verwijzingen naar Griekse, Romeinse en Bijbelse verhalen, en bovenal door de vele toespelingen op de 17e eeuwse actualiteit.

Gelukkig is er nu echter de geweldige biografie van Calis, die de hedendaagse lezer aan de hand neemt en de toneelstukken van Vondel verklaart en plaatst in hun historische context. De lezer zal hierin veelvuldig merken dat Vondel zijn eigen immense grootheid bewijst, doordat hij inhoudelijk op heel veel punten -na 400 jaar- nog altijd pijnlijk actueel is.

Tegen godsdienstfundamentalisten. Voor gewetensvrijheid. Tegen imperialisme. Voor eerlijke wereldhandel. Tegen oorlogshitsers. Voor vrede. Het lijkt dan ook geen toeval dat Calis juist in 2002 aan dit boek begon. Zoals hij in een interview met het NRC-Handelsblad zei: 'Ik roep met Vondel om tolerantie'.



Titel: Vondel. Het verhaal van zijn leven (1587-1679)

Auteur: Piet Calis
Uitgeverij: J.M. Meulenhoff
Pagina's: 464
ISBN: 9789029081481
Prijs:   35,-




- - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht