Foto: Dirk Bruin

Het inhaleren van het stof dat vrijkomt bij de verbranding van verarmd uranium in wapens kan leiden tot gezondheidsrisico's. Maar er is epidemiologisch onderzoek nodig voor hard bewijs dat het kanker veroorzaakt. SP-Tweede Kamerlid Krista van Velzen wil dan ook snel een onderzoek naar de aanwezigheid van restanten verarmd uranium op Vlieland.

door Paul Kraaijer

Dit zei Van Velzen donderdagavond op een seminar in Amersfoort waar deskundigen uit de Verenigde Staten en Nederland bijeen kwamen om over verarmd uranium te spreken. Tot 1993 hield het leger op het voormalige oefenterrein van Defensie de Vliehors op Vlieland oefeningen en maakte onder andere gebruik van munitie met verarmd uranium. De overheid heeft nooit stappen ondernomen voor een dergelijk onderzoek.

De deskundigen waren 's morgens aanwezig geweest bij een hoorzitting in de Tweede Kamer. Allen zijn voorstander van een totaal verbod op het gebruik van verarmd uranium, vooral in bevolkte gebieden zoals de Iraakse hoofdstad Bagdad. Het risico voor militairen die in een met verarmd uranium gepantserde tank hebben gezeten is volgens hen kleiner.

Afvalproduct

Als het aan de VVD had gelegen had de hoorzitting niet plaats gevonden. Volgens Krista van Velzen (SP) hebben de liberalen zelfs getracht de hoorzitting te voorkomen, zo zei zij tijdens het seminar. Van Velzen toonde zich zeer kritisch over het optreden van de regering in het verarmd uranium-debat. De hoorzitting moet wat haar betreft de start zijn van een discussie over het gebruik van verarmd uranium in munitie en in de bepantsering van diverse legervoertuigen.

België heeft zich al uitgesproken voor een verbod en in Italië vindt nu een parlementair onderzoek plaats. "De regering hier pompt wel miljarden in Defensie, maar geen cent voor onderzoek naar de gevolgen van bijvoorbeeld het gebruik van munitie met verarmd uranium", aldus Van Velzen. "Het is tijd voor een gedegen onderzoek hiernaar."

Henk van der Keur, chemisch ingenieur en werkzaam voor LAKA, houdt zich sinds 1992 bezig met de militaire en civiele toepassingen van verarmd uranium en de risico's daarvan. Hij ging tijdens het seminar in op het ontstaan van verarmd uranium.

Van der Keur: "Het is een afvalproduct van de kernenergie industrie. Het ontstaat als bijproduct bij het verrijken van natuurlijk uranium. Sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw wordt het toegepast als contragewicht in vliegtuigen en zeilschepen of als ballast in kranen en vorkheftrucks. Maar ook als scherm tegen hoogradioactieve straling in bijvoorbeeld vaatwanden voor vaten met kernsplijtingsafval."

Sinds 1974 wordt verarmd uranium commercieel toegepast in de productie van klein en groot kaliber antitankgranaten. Tijdens de Golfoorlog in 1991 werden de eerste antitankgranaten met verarmd uranium gebruikt. Volgens Van der Keur verstuift een dergelijke granaat na inslag in een hard doel in hele fijne radioactieve stofdeeltjes.

Via de longen, slokdarm of open wonden kunnen die deeltjes in het lichaam terechtkomen. "Via de bloedbaan verspreidt de chemisch, giftige en radioactieve stof zich door het lichaam naar allerlei organen, waaronder de nieren, de longen en de botten", aldus de LAKA-deskundige. Uit recent onderzoek blijkt dat de stofdeeltjes ook in de hersenen terecht kunnen komen, waar ze zich ophopen.

Verbanning

Overheden weten al jaren dat verarmd uranium gebruikt wordt in munitie. Het Amerikaanse 'Army Environmental Policy Institute' verklaarde in juni 2005 dat verarmd uranium radioactief afval is. Dat zei John LaForge, directeur van Nukewatch in Wisconsin (Amerika) tijdens het seminar. Sinds de Golfoorlog voert Nukewatch campagnes tegen wapensystemen met verarmd uranium.

Volgens LaForge verklaarde het kantoor van chirurgen in het Amerikaanse leger in 1993 dat militairen die stof met verarmd uranium inademen, een verhoogde kans op kanker krijgen. "Het Amerikaanse leger heeft een lange historie van het opzettelijke blootstellen van Amerikaanse burgers aan gevaarlijke radioactieve straling", aldus de Amerikaan. "Nu worden ook burgers in andere landen hieraan blootgesteld."

Aan het einde van zijn rede was hij duidelijk: "Stel alles in het werk om ervoor te zorgen dat uw leger geen verarmd uranium gebruikt en dat dit metaal definitief uit de wereld wordt verbannen."

Een groep van elf internationale juristen heeft onderzocht of het gebruik van verarmd uranium in munitie in het kader van internationale wetgeving is toegestaan. Een van de juristen is de Amerikaanse dr. Avril McDonald. Tijdens het seminar vertelde zij over de vorderingen in de richting van een wettelijk verbod op het gebruik van verarmd uranium.

Op dit moment is een dergelijk verbod volgens McDonald nog niet mogelijk. Zij stelt wel dat landen die verarmd uranium gebruiken op vrijwillige basis een moratorium zouden moeten accepteren op het gebruik van de stof in munitie totdat uit onderzoeken duidelijk is geworden wat de negatieve gevolgen zijn voor de volksgezondheid.

Ernstig ziek

Volgens de Nederlandse regering is door de Wereld Gezondheid Organisatie (WHO) nog geen causaal verband vastgelegd tussen blootstelling aan verarmd uranium en gezondheidsklachten. Anderen zien wel dat verband, maar dat is nog niet werkelijk aangetoond door wetenschappelijk onderzoek.

Foto: Dirk Bruin

Opmerkelijk is dat in het document 'Handelingen bij blootstelling aan verarmd uranium' van het Ministerie van Defensie, gedateerd 15 december 2005, staat te lezen dat 'inwendige besmetting' door deeltjes verarmd uranium een 'nadelige invloed' op de gezondheid kan hebben.
[pdf bestand]

Bij een mogelijke aanwezigheid van verarmd uranium dienen militairen te zorgen voor een afzetting van tenminste twintig meter met lint. 'Neem nooit zonder noodzaak delen van munitie of brokstukken mee uit het mogelijk besmette gebied en voorkom zoveel mogelijk het opwervelen van stof', aldus het document. Verder wordt het dragen van een masker aanbevolen.

Vele militairen die werkten met antitankgranaten zijn ernstig ziek geworden van missies in landen als Irak, Afghanistan en Bosnië teruggekeerd. Onder burgers in oorlogs- en conflictgebieden zijn ook veel mensen die leiden aan vormen van kanker en kinderen komen misvormd ter wereld. Hoeveel van hen aantoonbaar ziek en misvormd zijn geworden door aanraking met verarmd uranium is niet duidelijk. Veel wetenschappelijk onderzoek zal dat moeten gaan bewijzen en de huidige sterke vermoedens moeten bevestigen.

Golfoorlog

Volgens professor Keith Baverstock is dat bewijs al geleverd. Baverstock was van 1991 tot 2003 in dienst van de Wereld Gezondheid Organisatie als stralingswetenschapper en regionaal adviseur bij het Europese Regionale Bureau van de WHO. Hij is nu werkzaam als hoogleraar aan de faculteit Milieuwetenschappen van de Universiteit van Kuopio in Finland.

Baverstock beweert dat er wetenschappelijk bewijs is dat een verband legt tussen verarmd uranium en mensen die ziek zijn geworden in gebieden waar veel munitie is terechtgekomen. Ook zijn naar zijn zeggen 27 (1e) Golfoorlog veteranen in aanraking geweest met verarmd uranium wat bleek uit een concentratie van die stof in hun urine.

"Voormalige Duitse en Britse militairen die gewerkt hadden in een Canadese fabriek waar munitie met verarmd uranium werd gemaakt, bleken 20 jaar na sluiting van de fabriek nog deeltjes verarmd uranium in hun urine te hebben", aldus Baverstock. Hij had een weinig hoopgevende opmerking voor soldaten die kanker hebben en willen weten of dit door verarmd uranium komt. "Ik denk niet dat dit te achterhalen is."

Het seminar van 14 februari 2008 in Amersfoort was een initiatief van het onderzoekscentrum kernenergie LAKA in Amsterdam, de Nederlandse Vereniging voor Medische Polemologie NVMP en de Socialistische Partij.