De God van de Vrije Markt die sedert de jaren '80 onbedreigd in het Westen heerste en naar de rest van de wereld werd geëxporteerd, heeft met zijn uitsluitende winst- en groeigebod alle sectoren van het openbare leven aangetast.

door Hermann von der Dunk

De economische crisis die sedert twee weken de VS op hun grondvesten doet schudden, is het topje van de ijsberg genoemd het neoliberalisme. 'Het topje van de ijsberg' wil zeggen dat er veel meer in het geding is dan de ontploffing van de perverse kapitalistische winstbezetenheid in de VS of in tweede instantie in Europa en elders, waar men zich altijd op Amerika als vanzelfsprekend economisch kompas richtte.

Economie, mentaliteit en cultuur zijn uiteindelijk ondeelbaar. De God van de Vrije Markt die sedert de jaren '80 onbedreigd in het Westen heerste en naar de rest van de wereld werd geëxporteerd, heeft namelijk met zijn uitsluitende winst- en groeigebod alle sectoren van het openbare leven aangetast; niet het minst de culturele en wetenschappelijke.

Wat zo fraai 'een paradigma' heet – de sturende vooronderstellingen en morele uitgangspunten, het tapijt dat onder een tijdsgeest ligt – verandert alleen veel trager en later dan de reële omstandigheden.

Zo duurde het ook even voordat de onaantastbare correctheid uit de jaren '60 met haar links-ideologische doctrine van anti-autoritaire gelijkheidsleuzen, bescherming der zwakken en universeel tolerantiegebod haar houdgreep op het publieke debat kwijtraakte.

Inmiddels verloor links zijn aura en rechts zijn stigma. Want nadat de neoliberale politieke wending in de jaren '80 school maakte en privatisering en individualisme de nieuwe mantra werden, leek er een lawine los te komen. Dat werd natuurlijk enorm bevorderd door de gelijktijdige ineenstorting van het sovjetimperium. Fukuyama's extatische lofzang over het einde van de geschiedenis en de triomf van de liberale democratie leverde het accompagnement, de historisch aangeklede legitimatie.

De vrije markt doctrine heeft een proces versneld dat al langer aan de gang was en diepere wortels heeft. Die hangen samen met de hele informatietechniek en de daardoor veroorzaakte verschuiving van realiteit naar beeldvorming, van het product naar zijn presentatie.

Het belang van de presentatie was bovendien een onvermijdelijke consequentie van de democratie met haar verkiezingsspektakel en permanente dwang tot vertekening van realiteiten in het belang van politieke macht en succes. Ze staat tegenover de dictatuur dankzij haar formele vrijheid en humaniteit. (niet onbelangrijk!)

Maar het is een staaltje van ironie dat de liberale maatschappij, juist toen ze zegevierde, een verkapte innerlijke censuur heeft overgenomen. Een censuur op al wat reclame en winststreven kan schaden. Juist de triomf van de vrije markt betekent de verduistering van het product door zijn reclame. Reclame impliceert een scheut bedrog. Effectieve reclame impliceert een flinke scheut bedrog.

Gaandeweg is daarmee de presentatie op alle gebieden het enige geworden waar het om gaat. En dat leidde snel tot een stimulering van bonte bellenblazerij, een denken dat bij alle verschillen mentaal verwant is aan de doorgeschoten bankspeculaties van het hypotheekstelsel. Het vereiste conformisme en aanpassingsdenken zijn subtiel totalitarisme. Althans, voor wie niet maatschappelijk uit de boot wil vallen. Het geldt min of meer voor alle sectoren.

Een van de interessante voorbeelden zijn de universiteiten waarvan het bestaansrecht en de maatschappelijke betekenis vanouds op vrije waarheidsvinding heeft berust. Iedereen weet het inmiddels: de geesteswetenschappen (voor de natuurwetenschappen ligt dat anders) zijn veranderd in fabrieken die projecten moeten leveren – stapels paperassen vol gebakken lucht, plannen gegoten in het jargon van bestuurders die geen andere taal verstaan. Ze zijn niet langer meer een kweekplaats voor intellectuelen.

Het vele aanwezige talent wordt opgezogen en leeggezogen door de eis zich voor 80 procent te wijden aan de genoemde presentatie in het genoemde jargon. Wie succes wil hebben in de academische loopbaan dient zich aan te passen. De ware intellectueel, de kritische en onafhankelijke geest moet elders zijn tenten opslaan. Ook het bonusstelsel heeft elders en in het academische bedrijf school gemaakt met zijn extra beloningen en prijzen van wat excellent (dus aangepast) talent heet op kosten van de rest.

Er is niet veel verbeeldingskracht voor nodig om hierin de afspiegeling te zien van de winst- en graaizucht van het op lucht gebaseerde hypothekenstelsel. Alleen voor de mentale veranderingen ten gevolge van de aanslag op het neoliberale denken zijn, zoals voor alle mentale veranderingen, een paar noodreddingen niet voldoende.

Hermann von der Dunk is emeritus hoogleraar geschiedenis bij de Universiteit Utrecht.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg