De economische groei zal dalen, zegt het Centraal Planbureau. Is dat erg? Volgens veel bekende economen niet. Ze hebben het niet zo op het bruto nationaal product. Dat blijkt uit het boek Moet groei?

door Theo Ruyter

Het is lang geleden dat ik met rode oortjes interviews over financieel-economische vraagstukken heb gelezen. Me dunkt dat ik heel wat aflees op dat vlak en ook veelvuldig mijn oor te luisteren leg bij andere media, maar geen van de gevestigde namen in de polderjournalistiek heeft me de laatste tijd zo bij mijn lurven gekregen als de twee jonge honden die het boek Moet groei? hebben geschreven.

Het gaat om het verslag van een zoektocht, deelt de uitgever op het omslag mee. Helaas biedt de inhoudsopgave niet bepaald een helder beeld van wat de lezer te wachten staat en ontbreekt ook een inleiding waarin de auteurs hun werkwijze uit de doeken doen. Maar zodra je de sprong hebt gewaagd, ontvouwt zich een road movie, compleet met flashbacks en cliffhangers, en wordt het boek al gauw ook jouw zoektocht.

Het meeslepende zit 'm waarschijnlijk in de manier waarop de auteurs Frank Mulder en Freek Koster zich opstellen, namelijk als doorsnee consumenten van het dagelijks nieuws die nu eindelijk wel eens willen weten hoe het zit met die telkens terugkerende ophef over 'economische groei', als iets dat we met z'n allen broodnodig hebben en dat per definitie goed en begeerlijk is. Daar kan zelfs de grootste economische analfabeet in meegaan, tenzij die geen greintje nieuwsgierigheid of reislust meer in zich heeft.

Groei en geluk

In het eerste deel van het boek leggen de auteurs uit waarom ze Moet groei? een zinnige vraag vinden. Ze doen dit aan de hand van met name een drietal gesprekken met achtereenvolgens een oud-minister van Economische Zaken (Brinkhorst), een hoogleraar in de economie van de kunst en de cultuur (Klamer) en een heuse professor Economische Groei (Van Ark).

De jurist Brinkhorst laat merken dat hij de lesjes van zijn ambtenaren goed onthouden heeft. Frank en Freek laten hem rustig zijn geloof in de absolute noodzaak van groei belijden en verschieten zelfs niet van de kleur van de opmerking: "Jullie hebben geen economie gestudeerd, denk ik?" (Om hem later in het boek fijntjes maar genadeloos door de mand te laten vallen.)

Klamer staat lijnrecht tegenover Brinkhorst. Hij wijst erop dat het idee van groei pas ongeveer twee decennia geleden ontstaan is en dat in die idee na verloop van tijd veel te veel nadruk is komen te liggen op materiële behoeftenbevrediging, waardoor met name allerlei sociale en culturele waarden in de verdrukking zijn geraakt. Daar komt dan nog bij, zegt hij, dat blijkens onderzoek het geluk van mensen helemaal niet toeneemt met de welvaart.

Wanneer Van Ark wordt geconfronteerd met de keerzijde van het dominante groeidenken, draait hij Klamers argument gewoon om: "Noem me één land waar de economie niet groeide, en waar de mensen wel gelukkiger werden. Dat land bestaat niet." En wanneer de twee ondervragers de druk opvoeren, doet hij zich opeens voor als een volleerd psycholoog met de vaststelling: "Mensen worden ontevredener en ze gaan meer aan zichzelf denken, als de economie niet voldoende groeit."

Werkgelegenheid

Zo eindigt een eerste terreinverkenning, die nog lang geen uitsluitsel oplevert - integendeel - maar meer dan genoeg aanwijzingen om doelgericht verder te kunnen reizen. In het tweede deel worden zes argumenten voor de noodzaak van groei op een rij gezet:

1. we worden er gelukkig(er) van;
2. hij is noodzakelijk voor de armen;
3. het milieu is ermee gebaat;
4. idem met de collectieve sector;
5. hij is nodig voor de werkgelegenheid en
6. zonder groei komt onze concurrentiepositie in gevaar.

Deze argumenten worden een voor een gefileerd en uitgebeend met behulp van een aantal specialisten, zoals de 'geluksprofessor' Ruut Veenhoven in Rotterdam en de directeur van het Centraal Planbureau (CPB) Coen Teulings.

Veenhoven geeft grif toe dat het moeilijk is een oorzakelijk verband aan te tonen tussen economische groei en veranderingen in het geluksgevoel. Naar zijn overtuiging is het vooral vrijheid waar mensen gelukkig van worden. Wat hij ook heeft ontdekt is dat werkloosheid "één van de meest ongelukkig makende factoren" is.

Dit laatste roept de bewering van Brinkhorst in herinnering dat groei bepaalt of er arbeidsplaatsen bijkomen. Op dit punt brengt Teulings de auteurs in opperste verwarring met de uitspraak dat er helemaal geen verband bestaat tussen groei en werkgelegenheid. Wanneer ze zich dit hebben laten uitleggen, krijgen ze bovendien nog te horen dat economische groei in de zin van een toename van het bruto nationaal product (BNP) voor het CPB helemaal niet heilig is. De enige centrale vraag voor dit orakel uit de polder is volgens Teulings: "Waar worden we gelukkig van?"   

Mens is het probleem

In het derde en laatste deel worden eerst enkele (tussen)conclusies getrokken uit het voorgaande en worden die vervolgens meegenomen naar vier nieuwe gesprekspartners: de reclamemaker Andrew Hooke, Angelien Kemna (tot voor kort Chief Executive Officer in Europa van de ING groep), de filosoof  Rutger Claassen en Bob Goudzwaard, een van de pioniers, zo niet dé pionier op dit gebied in Nederland. De conclusie die centraal staat is dat alle zes genoemde argumenten aanvechtbaar zijn en dat al met al tijdens de tocht slechts één argument overeind is gebleven, te weten: "Wij willen groei".

Het is te begrijpen dat onze helden in dit laatste deel het best op dreef zijn. Ze hebben immers in de voorafgaande etappes al heel wat opgestoken en moeten langzamerhand eieren kiezen voor hun geld. Hoe het precies afloopt, moet u zelf maar lezen. In ieder geval komt de aap uit de mouw dat groei in dit boek uiteindelijk een metafoor is voor het leven en dat de hele zoektocht dus eigenlijk de zin van het menselijk bestaan betreft.

Niet voor niets eindigt het interview van Hooke met diens verzuchting: "De mens is het probleem." Wat dit laatste betreft laten de auteurs zelf zich kennen als ware kinderen van hun tijd, in de geest van een nadrukkelijke uitspraak van - nota bene de enige vrouw die zij op hun pad zijn tegengekomen - Angelien Kemna: "Het individu moet zijn verantwoordelijkheid nemen."

Mulder en Koster hebben alles uit de kast gehaald om een 'onmogelijk' thema toegankelijk te maken voor een breed publiek. De twaalf personen bij wie ze in de loop van hun zoektocht op bezoek gaan, zijn zo gekozen dat telkens weer een nieuw licht op het centrale thema geworpen wordt. Alsof een voor een de luiken van een aanvankelijk pikdonkere kamer opengaan. Daarnaast is de reeks interviews, de ruggengraat van het boek, gelardeerd met dagboekfragmenten (Frank op reis in India) en andere running gags zoals tekeningen in de stijl van een beeldverhaal en stukjes allegorische fictie.

Verklaring van Tilburg

Natuurlijk zijn niet alle gebruikte stijlmiddelen en uitdrukkingsvormen even geslaagd. De twee zijn duidelijk meer journalist dan literator en in bepaalde gesprekken slagen ze er onvoldoende in vervreemdend economenjargon terug te brengen tot teksten van mensen van vlees en bloed. Om van een aantal verschrijvingen en 'drukfouten' maar te zwijgen, maar die kom je tegenwoordig zelfs in de meest pretentieuze literatuur tegen.

Het is niet de minste verdienste van het boek dat de auteurs aan het slot niet alleen de stelling betrekken dat 'ieder de keuzes moet maken die bij zijn of haar leven passen', maar ook zeer openhartig - tot en met een uit het (bedrijfs)leven gegrepen alternatief – vertellen wat dat voor hen persoonlijk betekent. Bovendien zetten ze met het eerste woordje in de zinsnede 'samen met anderen kiezen voor kwaliteit in plaats van kwantiteit' de deur open voor de politiek, als de arena waar opvattingen met elkaar botsen en belangen worden afgewogen.

Hiermee sluit het boek naadloos aan bij de kritiek op het groeidenken in de zo genoemde Verklaring van Tilburg, die op 23 april - met een zeer gevarieerde groep ondertekenaars - in Den Haag wordt gelanceerd. In die verklaring, gebaseerd op de resultaten van de conferentie 'Een comfortabele waarheid' van    begin dit jaar in de Universiteit van Tilburg, staat onder meer: 'De bevolking dient er langs diverse wegen (media, politiek, onderwijs) op te worden voorbereid dat de onafgebroken sinterklaasavond van een doorgroeiende materiele consumptie per hoofd van de bevolking en alsmaar uitdijen van de fysieke investeringen voorbij is.'

Misschien kunnen de opstellers van de verklaring samen met de schrijvers van Moet groei? eens een omscholing op touw zetten voor die kudde van journalisten en politici, die er maar niet toe kunnen komen hun tabberd te verruilen voor een wat meer eigentijds kledingstuk.

Frank Mulder & Freek Koster, Moet groei? Bekende economen aan de tand gevoeld over een (on)zinnige vraag, Uitgeverij Pepijn, Eindhoven, 2008, ISBN: 978-90-78709-039

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg