Vijf jaar na Saskia Wieringa's studie Sexual Politics in Indonesia verschijnt Het Krokodillengat, een 'onthutsende politieke triller' volgens de covertekst, over hetzelfde onderwerp. Waarom werkt een wetenschapster haar onderzoek uit tot een roman?

door Wendela de Vries

Wieringa deed onderzoek naar de rol van vrouwelijke seksualiteit in de anti-communistische hetze, die volgde op de machtsgreep van Soeharto in 1965. Concreet gezegd is haar vraag: Hoe gebruik je rolpatronen en primitieve seksuele gevoelens voor het opwekken van een haat, die het mogelijk maakte dat minstens 1 miljoen mensen in een paar jaar tijd werden vermoord.

Over de rol van verkrachting in oorlogen is de laatste jaren veel geschreven, vooral naar aanleiding van de massale en georganiseerde verkrachtingen in het voormalig Joegoslavië. Verkrachting is niet alleen een geweldsdaad, het is ook een daad van grote vernedering. En omdat je oorlogen niet alleen wint op militaire kracht maar ook –en misschien wel vooral- op grond van het moreel, is het grondig vernederen van je vijand uitermate effectief.

Tegenwoordig geldt verkrachting dan ook als oorlogsmisdaad. Als het tenminste aantoonbaar in georganiseerde vorm gebeurt. 'Spontane' verkrachtingen door individuele militairen verblijven nog immer in de categorie 'dingen die nu eenmaal gebeuren'.

Propagandawapen

De rol van bedreigde vrouwelijkheid als propagandawapen in oorlogstijd is veel minder onderzocht, maar zeker zo actueel. De dreiging van de radicale islam, waarmee we veelvuldig om de oren worden geslagen, bestaat in de kern uit twee elementen: zelfmoordaanslagen en onderdrukking van vrouwen. De nobele westerling bestrijdt islamieten omdat ze bomaanslagen plegen en hun vrouwen besnijden. Toch?

Andersom bestrijdt de nobele islamiet de westerling vanwege Irak, Palestina en de totaal losgeslagen westerse seksualiteit. Vijandbeelden moeten het hebben van simpele cliché's en primaire gevoelens. Het boek van Wieringa is een case-study naar een specifiek element van een specifiek vijandbeeld, en dan in romanvorm.

Hoofdpersoon van het boek het Krokodillengat is de journaliste Tommy. Zij doet onderzoek naar de Indonesische vrouwenbeweging, die onder Soekarno opkwam maar na de coup van 1965 volledig verpletterd werd. Het verhaal draait om een uiterst curieuze mythe die tijdens de coup is gecreëerd. Deze mythe, die Wieringa reconstrueert op basis van kranten uit die tijd, vertelt ons dat leden van de communistische vrouwenbeweging –meisjes eigenlijk nog- een groep generaals zou hebben ontvoerd, gecastreerd met een scheermesje en de ogen uitgestoken.

Dit volstrekt bizarre verhaal werd in vele kranten op verschillende manieren uitgesponnen. Volgens de ene krant zouden de vrouwen naakt voor de generaals gedanst hebben, volgens de andere zouden leden van de beweging zich massaal geprostitueerd hebben. 'De journalisten lieten hun fantasie de vrije loop', schrijft Wieringa, 'of, wat waarschijnlijker is, schreven wat hun bazen hen dicteerden.'

Agressie

De agressie tegen de vrouwenbeweging, die hiermee werd opgeroepen, voegde zich in de algehele agressie die tegen de communisten werd opgewekt. De vrouwenbeweging in Indonesië was in 1965 overigens nog maar pas tot de communistische gelederen toegetreden. Heel lang was zij zich onafhankelijk blijven opstellen en had aangedrongen op brave burgerdeugden als afschaffing van het polygame huwelijk, van belang onder meer voor bescherming van de economische positie van getrouwde vrouwen.

'De mannen waren verbijsterd', schrijft Wieringa. 'Ze waren succesvol, ze streden voor hun vaderland, ze voerden demonstraties aan, zaten vergaderingen voor. En dan mochten ze niet eens de beloning die krachtige, geslaagde mannen altijd krijgen – vrouwen!'

De al eeuwen bestaande seksuele orde werd door de vrouwenbeweging ter discussie gesteld, en dat was zeer bedreigend. De mythe van losgeslagen oversekste meiden viel dan ook in vruchtbare aarde. "Wie verzint zoveel gruwelijke waanzin?", vraagt hoofdpersoon Tommy zich af. "Hoe komt het dat zoveel mensen het geloofden en daardoor opgehitst aan het moorden sloegen?"

Het antwoord geeft Wieringa op een poëtische manier door Pak Tjipto, een oude wetenschapper die de mythe een plaats geeft in de Javaanse cultuur van streven naar harmonie. Zodra die verstoord wordt, moet met storm en geweld worden ingegrepen totdat de natuurlijke orde weer hervonden is. Zo gaat het in een traditionele wajang-voorstelling, en zo gaat het ook in het echte leven.

In zo'n situatie "kunnen mensen alleen maar doodsbang schuilen tot de kosmische orde hersteld is", zegt Pak Tjipto. De beschrijving van wat er gebeurt met vrouwen die gearresteerd en gemarteld worden, maakt het boek ongeschikt als bedlectuur. Hoofdpersoon Tommy krijgt er nachtmerries van, maar ook de lezer zij gewaarschuwd.

Rol seksualiteit

Het plaatsen van de mythe van ontregelde seksualiteit binnen de Javaanse culturele context is knap, maar suggereert een beetje dat het hier over een specifiek Indonesisch probleem gaat. Dat ontneemt het zicht op het feit dat seksualiteit vrijwel altijd een rol speelt in oorlogspropaganda en geweldslegitimatie. Het zou interessant zijn een onderzoek als dat van Wieringa te doen naar de oorlogsretoriek binnen onze cultuur. Welke rol speelt de demonisering van de boerka in de propaganda voor de Afghanistan-oorlog?

Terug naar de vraag van het begin van dit stuk: Waarom werkt een wetenschapster haar onderzoek uit tot een roman? Wieringa deed haar onderzoek in de jaren '80, toen generaal Soeharto nog muurvast in het zadel zat in Indonesië. Ze kon het in die tijd niet publiceren, omdat haar bronnen teveel gevaar zouden lopen. Haar onderzoek verscheen pas in 2002, na de val van de dictator. Zelf mocht ze vanwege haar werk jarenlang Indonesië niet in.

En dat is haar blijkbaar allemaal niet in de koude kleren gaan zitten. Uit het boek spreekt inlevingsvermogen en mededogen met de slachtoffers van Soeharto's militaire dictatuur. Een inlevingsvermogen en mededogen dat ze uit haar wetenschappelijke werk heeft moeten weglaten, maar dat ze blijkbaar toch wilde uiten.

Bovenal echter heeft Wieringa met dit boek haar wetenschappelijke kennis over seksualiteit en vijandbeelden toegankelijk gemaakt voor mensen die geen Engelstalige studies naar sexual politics gaan lezen. En dat maakt het zeer lezenswaardig, want alleen als we begrijpen hoe we belogen worden, kunnen we de leugens doorzien.

Het Krokodillengat – Saskia Wieringa. ISBN 978 90 808722 9 5
NUR 301. Roman, 256 pagina's. Prijs € 17,95. Verkrijgbaar bij de boekhandel of te bestellen op de website van uitgeverij LaVita.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg