Gazprom is de grootste aardgasleverancier ter wereld. Dit Russische bedrijf levert in belangrijke hoeveelheden gas aan West-Europa, en ook het Nederlandse bedrijfsleven toont interesse. Maar hoe ver gaat de verstrengeling van Gazprom met het Kremlin eigenlijk?

door Rudo de Ruijter

Met Gazprom - Rusland's nieuwe wapen geven Valerie Panjoesjkin en Michail Zygar een boeiende beschrijving van de gelijknamige Russische gas-gigant. Dank zij de interviews met vele betrokkenen is het een levendige geschiedenis over machtsstrijd, vriendjespolitiek, intriges, corrupties en onderdrukkingen geworden. Voor het schrijven van dit boek hebben de auteurs rond geneusd in een harde en gevaarlijke omgeving, waar lastige journalisten hun leven niet zeker zijn.

Volgens de titel is Gazprom het nieuwe wapen van Rusland. Ik weet niet of die ondertitel door de auteurs bedacht is. Het gasbedrijf is geen nieuw wapen. In 1960 heette het weliswaar nog geen Gazprom, maar zoals de auteurs zelf vermelden was er toen al een eerste akkoord voor gasleveringen tussen de president van de USSR Chroesjtsjov en het Italiaanse energiebedrijf ENI. Dit tot grote onvrede van de VS die geen Russische invloed in West-Europa wenste. De directeur van ENI kwam om in een mysterieus helikopterongeluk.

West-Europa

Maar in 1973 prikten de buizen door het IJzeren Gordijn en stroomde het gas naar West-Europa. Het gasbedrijf had de export nodig, omdat de leveringen binnen de Sovjet-Unie te weinig opbrachten. West-Europa had de import nodig, omdat ze steeds meer energie verbruikte. Die onderlinge afhankelijkheid bleek sterker dan de ideologische tegenstellingen tussen Oost en West van de Koude Oorlog.

De onderneming Gazprom is in 1989 ontstaan, in de woelige periode vlak voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Het bedrijf is opgericht door de laatste minister van Gas en Industrie, Tsjernomyrdin. Hij vormde zijn ministerie om tot een modern staatsbedrijf naar het voorbeeld van ENI. Daarmee ging hij in tegen de golf van privatiseringen die op dat moment plaats vonden in het kader van de politiek van perestrojka van Michael Gorbachev.

Tsjernomyrdin wilde vooral voorkomen dat het gasbedrijf opgedeeld werd. Onder leiding van Gorbachev was in 1986 de politiek van perestrojka (herstructurering) ingezet, die de stagnerende Sovjet-economie met privatiseringen een nieuwe impuls moest geven. Het leidde tot een felle strijd tussen hervormers en de oude garde.

Het wordt pijnlijk duidelijk, dat zelfs hooggeplaatste hervormingsgezinde politici, zoals premier Ryzjkov, niets begrepen van de nieuwe economische wetten. Ze hadden de prijzen altijd per decreet vast kunnen stellen, en verbaasden zich nu dat de prijzen hen niet meer wilden gehoorzamen.

Staatsgaranties

Het chronische probleem van het gasbedrijf was altijd dat de binnenlandse gasleveringen te weinig opbrachten. De staatsbedrijven en huishoudens hadden nooit genoeg geld. De auteurs beschrijven hoe met een systeem van staatsgaranties en het gebruik van bankwissels de enorme winsten uit de gasleveringen bij bevriende bankiers belandden, zoals bij de Imperial Bank.

Toen de oude Sovjetstructuren omver gehaald werden, hadden slechts enkele politici door dat de macht over de geldstromen nu de hoogste macht geworden was. Het Parlement had afgedaan. Met een beschieting van het Parlementsgebouw werd een einde gemaakt aan de oppositie. De grondvesten voor de vrije markt economie werden er per decreet doorgedrukt.

In haar boek The Shock Doctrine beschrijft Naomi Klein hoe Gorbachev's hervormingen in feite geïnitieerd waren door de Boys van Chicago, een groep fanatieke leerlingen van neoconservatieve econoom Milton Friedman. Ze worden door Valerie Panjoesjkin en Michail Zygar zijdelings genoemd.

De Friedman-predikers hebben zich genesteld in grote banken en treden op als adviseurs van staatshoofden. Met name binnen het Internationale Monetaire Fonds (IMF) en de Wereldbank maken zij de dienst uit en bepalen met hun politiek al decennia lang de schuldenlast van veel landen. Sinds 1973 zijn ze te volgen langs een spoor van gewelddadige gebeurtenissen. De val van de Sovjet-Unie is slechts één van deze gebeurtenissen.

Privatisering

Natuurlijk zou ook Gazprom de dans niet ontspringen en werd het stapsgewijs geprivatiseerd. De staat bleef echter grootaandeelhouder. De belangen van Gazprom zijn meestal de belangen van Rusland, en omgekeerd. De strategie van Gazprom is bepalend voor Rusland's buitenlands beleid en voor Rusland's plaats tussen de wereldmachten. De macht van het gas reikt tot daar waar de buizen reiken.

En die lopen inmiddels vanaf de gasvelden van Turkmenistan tot de fornuizen in de Europese keukens, gecontroleerd door het bedieningspaneel in Moskou. Daar moesten ook de Westerse politici nog even aan wennen, toen ze in augustus 2008 na de Georgische aanval op Zuid-Ossetië, traditiegetrouw Rusland de schuld gaven en met een grote mond maatregelen tegen Rusland eisten.

Maar zover gaat het boek niet. Het volgt het wel en wee van Gazprom tot december 2007, toen Gazprom's voorzitter van de raad van bestuur, Medeved, werd voorgedragen als kandidaat voor de presidentsverkiezingen van 2008, om Poetin op te volgen.

Het boek is beslist geen compleet naslagwerk over Gazprom, maar het geeft een prachtige beschrijving van de plaats van Gazprom in de Russische samenleving, van de ideeën van de politici over de nieuwe liberale ideologie, over het graaien naar het grote geld, over politieke voor- en tegenstanders, over Rusland.

Een onthullend boek dat een steentje bijdraagt aan de door Gorbachev verkondigde politiek van glasnosk (openheid) en persvrijheid. In de Westerse democratieën gaat die verloren omdat de journalisten hem niet gebruiken, maar in Rusland moet er nog voor geknokt worden met gevaar voor eigen leven. Petje af voor de journalisten Valerie Panjoesjkin en Michail Zygar.

Rudo de Ruijter is onafhankelijk onderzoeker en heeft een eigen website.

GAZPROM
Ruslands nieuwe wapen

Valerij Panjoesjkin en Michail Zygar

Prijs Euro 19.95

Ingenaaid, 275 pagina's

Verschenen: oktober 2008

Uitgeverij Het Spectrum

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg