Netsjajev was de schrijver van Catechismus van een revolutionair, een boekwerkje dat eist van de revolutionair dat hij dag en nacht maar met één ding bezig is: de permanente strijd tegen het onrecht, de vernietiging van de bestaande orde. Liet de moordenaar van Louis Sévèke zich door deze man inspireren?

door Bert van Wakeren

Ik ben gek op geschreven teksten, verslind met graagte autobiografisch werk, het liefst nog brievenboeken. Rommelmarkten struin ik er voor af, kruip desnoods door duistere krochten. Op die manier kwam ik onlangs in bezit van de correspondentie van een hotemetoot uit de actiebeweging.

Hij schreef in een laatste brief: 'En mocht je de realiteit nog een beetje volgen dan kun je zien, horen en lezen dat niet iedereen is afgehaakt in de negatieve zin van het woord. En weet dat deze brief geschreven is terwijl er nog steeds mensen zijn die zich actief verzetten tegen het onrecht. Slaap verder.'

De geadresseerde was iemand die ietwat van de beweging af was gaan staan, en dat gaat blijkbaar zomaar niet. Deze had bondig gereageerd met: 'Het is bij dit gedeelte dat ik wel degelijk afhaak, omdat je houding doorspekt is van een moraliteit van "kijk mij eens goed zijn". Alsof er niet talloze plekken zijn van waaruit tegen onrecht wordt gestreden, alsof jouw plek de enige goede zou zijn. De wereld is, gelukkig, groter. Jouw moraliteit, met haar enge en blikvernauwende kanten en daaruit voortvloeiende gevaren, roept om een stevige therapie. Dus laten we maar in het midden laten wie er nu slaapt of niet. Ten slotte bestaat er geen superieure positie bij het verzetten tegen onrecht, de enige goede. De radicaal-linkse beweging, van communistisch tot anarchistisch, heeft ook met haar claim op het Juiste Inzicht een lange traditie: van zuiveringen tot en met rivieren van bloed. En juist dat is het enge aan deze grondhouding!'

Het Rechte Pad, of de superioriteit van het eigen gelijk, die feitelijk hand in hand gaat met onverdraagzaamheid - daar is op zich niets nieuw aan. Al in 1844 schreef Proudhon in een brief aan Karl Marx, nadat deze hem allerlei ideologische avances had gemaakt: 'Laat ons toch niet, omdat we aan het hoofd van een beweging staan, ons zelf tot de voormannen maken van een nieuwe onverdraagzaamheid. Laten wij ons toch ook niet gedragen als de apostelen van een nieuwe religie, ook al zou die religie dan de religie van de logica en het verstand zijn.'

Marx was niet gediend van dit antwoord - je zou zelfs kunnen zeggen dat hij een ideologisch blauwtje had gelopen bij de grote Franse anarchist - en verketterde daarop de kritische geest.

De gevolgen van die vermeende Juiste Weg zijn nog wel het mooist beschreven in Boze Geesten (ook wel Demonen getiteld) van Dostojewski uit 1872, die uit eigen ervaring sprak, had het zelf allemaal van dichtbij meegemaakt. In de roerige jaren rond 1848, toen overal in Europa opstanden uitbraken, behoorde Dostojewski tot een kring van revolutionaire samenzweerders in Sint-Petersburg. Hij werd opgepakt en ter dood veroordeeld maar kreeg op het allerlaatste moment gratie. Het vuurpeloton veranderde in een jarenlange dwangarbeid in Siberië.

Eenmaal terug in Sint-Petersburg kwam hij opnieuw in contact met de beweging, waarin inmiddels Bakoenin een grote rol speelde. Zo kende hij Bakoenins woorden: 'De hartstocht van de vernietiging is een scheppende hartstocht'. Deze vooraanstaande anarchist had in vele vlammende pagina's, gewijd aan de revolutie van 1848, hartstochtelijk de vreugde van de vernietiging bezongen als 'een feest zonder begin of eind.'

In Boze Geesten is een hoofdrol weggelegd voor Werchowenski, gemodelleerd naar Sergey Netsjajev, een maatje van Bakoenin. Dostojewski bestempelde hun verhouding als: wie Bakoenins zaait, zal Netsjajevs oogsten. Sergey Netsjajev was de schrijver van Catechismus van een revolutionair, een boekwerkje dat eist van de revolutionair dat hij dag en nacht maar met één ding bezig is: de permanente strijd tegen het onrecht, de vernietiging van de bestaande orde. Daartoe zijn alle middelen geoorloofd: list, bedrog, verraad, geweld, en uiteindelijk ook moord.

Consequent als hij is, vermoordt Netsjajev met een gericht pistoolschot van dichtbij een kameraad die zijn politieke integriteit in twijfel trekt. Netsjajev wordt er uiteindelijk voor opgepakt en verdwijnt na een gevangenisstraf van twaalf jaar in een tuchthuis. Daar schrijft hij een aantal politieke traktaten, twee romans en een autobiografie.

In de autobiografie komt hij terug op de structuur van de beweging, de zogeheten cellenstructuur: 'cellen' van vier, vijf, maximaal tien personen. Hij verzint daarvoor de meest fantastische namen: 'Russische Afdeling van de Wereldwijde Revolutionaire Alliantie', 'Het Genootschap van de Bijl', 'Verbond van de Wraak van het Volk', 'Bureau van Buitenlandse Agenten van het Russische Revolutionaire Verbond van de Wraak van het Volk', 'Volkswraak'.

Met deze namen ondertekent hij de stortvloed aan verklaringen die hij over Rusland uitstrooit. De meeste van deze 'cellen' hebben slechts één lid: Netsjajev. Aan creativiteit heeft het nooit ontbroken in de beweging.

Netsjajevs Catechismus is in de jaren '80 van de vorige eeuw nog als roofdruk verschenen. In menig linkse boekwinkel kwam het prominent in de kast naast andere, recent uitgebrachte handleidingen voor bankovervallen, aanslagen en dergelijk revolutionair geweld. Of Boze Geesten, een boek dat doorgaat als een van de beste literaire beschrijvingen van de destructieve gevolgen van fanatiek geweld, daar als waarschuwing naast stond, wens ik te betwijfelen. Slechts literatuur tenslotte.

Uit Boze Geesten blijkt dat deze revolutionairen vreselijk eenzaam zijn, overhoop liggen met de hele wereld, zich laten leiden door de meest waanzinnige complottheorieën en een verzengend wantrouwen koesteren tegenover alles en iedereen. Ressentiment is hun leidraad: het gevoel dat de wereld hun onrecht aandoet, hun fantastische inzichten negeert, eigenlijk hun bestaan gewoon ontkent.

Dat leidt tot een flinke dosis wraakzucht, de drang om dat onrecht te vergelden, om eindelijk te laten zien wie ze zijn en de wereld te straffen voor haar onrechtvaardigheid jegens hen. En ook dat er zoiets als een gerechtvaardigde moord bestaat.

Die bestaat echter niet! Niet op Van Gogh, en ook niet op Fortuyn. Na de moord op Fortuyn waren het niet alleen Marokkaanse jongetjes die juichend rondsprongen; ook menigeen in de beweging kon vreugdekreten niet onderdrukken. Dat maakt de moord op Louis Sévèke misschien nog wel schokkender, en het zou ook op zijn minst tot meer nadenkendheid moeten leiden.

Voor velen in de twintigste eeuw is Netsjajev inspirerend geweest: De meester van Petersburg van de Zuidafrikaanse Nobelprijswinnaar Coetzee, Netsjajev is terug van de Spaanse grootheid Semprun en Camus' toneelbewerking van Boze Geesten zijn slechts een aantal bekende voorbeelden. Maar ook Andreas Baader van de RAF liet zich door hem inspireren. 'Wij prediken de verwoesting', schreef Netsjajev Bakoenin na. Baader verbasterde het tot: 'Macht kaputt was euch kaputt macht', 'Vernietig wat jullie vernietigt.'

In de verklaring na de aanslag op Basf in 1996, een aanslag die volgens eigen zeggen op conto komt van de zelfverklaarde moordenaar van Louis Sévèke, staat letterlijk: 'De boodschap voor hun is dus duidelijk: we pakken jullie terug, waar en wanneer we willen.' Het lijkt er dus op dat Dostojewki's woorden: wie Bakoenins zaait, zal Netsjajevs oogsten, nu een vervolg heeft gekregen met: wie Netsjajevs of Baaders zaait, zal Volkerts en Marcellen oogsten.

Welterusten!

Meer lezen over Dostojewskis' Boze Geesten en Netsjajev:
- De ziel van de terrorist
- Het revolutionaire veemgericht

Dit artikel verscheen eerder in het anarchistische tijdschrift Buiten de Orde.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg