Meiden van de Keileweg

Wat is de rol van ethiek voor film- en documentairemakers en wat gebeurt er in de geheimzinnige wereld van de opdrachtfilm? Twee intrigerende onderwerpen die de afgelopen dagen aan bod kwamen tijdens het Nederlands Film Festival.

Op het Nederlands Film Festival (NFF) komen behalve de gebruikelijke glitter en glamour ook gewichtiger zaken aan de orde. Allerlei beroepsorganisaties houden hun eigen bijeenkomsten. Hierbij zetten ze niet alleen zichzelf in het zonnetje, maar discussiëren ze soms ook over belangrijke thema's. Markant voorbeeld hiervan is de studiedag van de Dutch Directors Guild (DDG), de vereniging van Nederlandse film- en televisieregisseurs

'Kun je dat maken' was het thema van de studiedag van deze vereniging, handelend over de morele dilemma's waar filmmakers mee te maken hebben. De kwestie van ethiek in documentaire en speelfilm werd uitvoerig belicht. Met als meest in het oog springende voorbeeld de werkwijze van documentairemaker Roy Dames.

Deze regisseur, maker van de beruchte tv-serie Meiden van de Keileweg over verslaafde prostituees en hun klanten, werd het vuur aan de schenen gelegd over zijn werkwijze. Is het ethisch verantwoord om een verslaafde prostituee en haar verliefde klant te filmen, was de vraag. Moeten deze mensen niet tegen zichzelf in bescherming genomen worden?

Ter illustratie werd een plastische scène vertoond waarin de prostituee en haar klant 'de daad' deden in een auto, met de regisseur filmend vanaf de achterbank. Dames' antwoord was dat hij de verantwoordelijkheid bij zijn hoofdrolspelers legt, die zelf moeten bepalen of ze wel of niet getoond worden in het eindproduct. Ironische bijkomstigheid was, dat na uitzending de klant gepest werd door zijn collega's op het werk.

Ik wil nooit beroemd worden

Tegenover Roy Dames werd de mening van Mercedes Stalenhoef, regisseur van Ik wil nooit beroemd worden, gezet. Volgens haar moeten de personen die de gevolgen niet kunnen overzien tegen zichzelf in bescherming genomen worden. In haar film staat een geestelijk gehandicapte man centraal, en de worsteling van zijn familie met zijn beperkingen. Sommige familieleden bekennen dat hij beter dood had kunnen gaan, dan in deze staat door te leven. Stalenhoef koos ervoor om zo eerlijk mogelijk alles te tonen, maar bij haar liggen de grenzen inzake ethiek scherper dan bij Dames.

Ook fictiefilmers ontkomen niet aan dergelijke dilemma's. Hoe om te gaan met onprofessionele acteurs bijvoorbeeld, in hoeverre kan je ze manipuleren om tot een levensecht en overtuigend resultaat te komen? Op de een of een andere manier was de discussie met de speelfilmmakers minder urgent en spannend dan die met de documentairemakers. Deze boeiende studiedag riep meer vragen op dan dat er antwoorden kwamen. Filmmakers zullen altijd met vraagstukken omtrent ethiek blijven worstelen, dat hoort namelijk bij hun beroep.

Jaarlijks wordt tijdens de Dag van de Opdrachtfilm de oogst aan opdrachtfilms vertoond. Een opdrachtfilm is in tegenstelling tot een commercial bedoeld voor een specifieke doelgroep; de films worden benut voor intern gebruik binnen organisaties en bedrijven. Er worden gerenommeerde filmers ingehuurd om een belangrijk thema overtuigend vorm te geven. Dergelijke films worden gebruikt om hete hangijzers bespreekbaar te maken, ze doen dienst om het gesprek op gang te brengen.

Cellencomplex Schiphol–Oost

Toevallig werd een opvallende uitzondering hierop vertoond, Brand Cellencomplex Schiphol–Oost, een opdrachtfilm ter begeleiding van het onderzoeksrapport naar die fatale brand in het detentiecentrum. Bij de presentatie van het rapport werd de film vertoond en uitgezonden op Nederland 2 en RTL 4. Sommige parlementaire journalisten beweren dat de ministers Donner en Dekker naar aanleiding van deze video direct besloten hebben op te stappen, zonder de behandeling van het rapport door het parlement af te wachten.

Na uitzending van deze productie was er discussie over de emotionele wijze waarop de reconstructie is vormgegeven. Had het niet wat zakelijker gekund was, een veel gehoorde mening. Maar wie ooit in aanraking is gekomen met opdrachtfilms weet dat emotie een belangrijke rol speelt in de verteltrant van dergelijke producties. Emotie zorgt voor inleefbaarheid, daarom worden ook professionele acteurs gebruikt om de rollen indringend te acteren.

Opdrachtfilms die uitsluitend bedoeld zijn voor intern gebruik kunnen behoorlijk onthullend zijn. Het huiveringwekkende filmpje Digitaal Klantdossier. Laat zien wat we weten is een mooi voorbeeld. De film is gemaakt voor professionals in de sector Werk & Inkomen, en beoogt het invoeren van een virtueel dossier voor cliënten van de sociale zekerheid te bevorderen.

Digitaal Klantdossier

In dit claustrofobisch en abstract vormgegeven filmpje zien we hoe drie burgers bij elke instantie opnieuw hun gegevens moeten verstrekken. De overheid heeft hier wat op gevonden; het Digitaal Klantdossier (DKD) zal alle gegevens bij de verschillende overheidsinstanties bundelen in een virtueel dossier. Het DKD zal zodoende een belangrijke stap zijn naar een e-Overheid. Kafkaiaans, dus meer bureaucratie, is vooral de conclusie die getrokken kan worden uit deze vaardig gemaakte productie.

Onderhuids, gemaakt voor de Belastingdienst is ook een opvallend product. De opdrachtgever wil dit gebruiken als discussiestuk op voorlichtingsbijeenkomsten over het thema 'Pesten op het werk'. Christine vertelt over een vrouw die bij de belastingdienst een belangrijk ICT-project moet leiden. Christine raakt in problemen omdat ze privé en werk niet weet te scheiden, daardoor vindt ze geen aansluiting vindt bij haar collega's. Dit is een spannend vormgegeven verhaal en geeft een indringende visie op de bedrijfscultuur van de Belastingdienst, alleen te zien voor de medewerkers van deze bedrijfstak.

Blikvanger van de Dag van de Opdrachtfilm was ongetwijfeld Het moment van de waarheid, wie krijgt Zoomers Zoetwaren in handen? Deze ruim twintig minuten durende interactieve minispeelfilm handelt over de bedrijfsoverdracht van een familiebedrijf. Het verhaal is doorspekt met intriges, verraad, hebzucht en familietrauma's. Aan het eind kan de kijker uit vier filmfragmenten kiezen wie het bedrijf gaat leiden.

Het moment van de waarheid is onderhoudender dan menig grote speelfilm op het festival. De makers hebben het met passie en liefde gemaakt, en dat voor een bedrijfsfilm. Opdrachtgever de ING bank organiseert lunchsessies met directeur-generaals van familiebedrijven en vertoont deze film om het gesprek op gang te brengen.

Opmerkelijk is dat deze productie slechts twee ton heeft gekost met een indrukwekkende cast met onder meer Frank Lammers, Hans Croiset en Marcel Hensema en geregisseerd door Paula van der Oest. De opdrachtfilm is voor cineasten niet alleen een belangrijke inkomstenbron, maar ook een manier om hun vakmanschap aan te scherpen.

Ulrik van Tongeren

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Reageer op dit bericht

Naar boven

hghg