Ravage #7 20 mei 2005 m

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #7


De tragiek van Israël

'Minderheden slepen meerderheid mee in het conflict'

De joodse staat verkeert in diepe crisis. Journalist Salomon Bouman zet in zijn boek 'Israël achter de schermen' helder uiteen welke verschillende invloeden hier een rol in spelen, of hebben gespeeld. In hoeverre kan Israël zich als een joodse democratische staat handhaven te midden van de Arabische wereld?

Tekst Marina Groen Foto's Arjen van de Merwe

Salom Bouman heeft 37 jaar als correspondent in Israël gewerkt voor het NRC Handelsblad. Hij studeerde internationale betrekkingen in Parijs. In zijn boek 'Israël achter de schermen' legt hij aan de hand van gesprekken met Israëlische leiders, Palestijnen en rabbijnen en vele anderen, bloot dat nergens ter wereld joden in zo'n groot dagelijks gevaar verkeren als in Israël zelf.

Op 15 mei 1948 werd de joodse staat Israël opgericht, met scheiding van synagoge en staat. Wat waren de oorspronkelijke seculiere (niet-kerkelijke) doelstellingen van het zionisme?

Bouman: ,,De belangrijkste doelstelling was het stichten van een joodse staat. De seculiere inrichting van de staat betekende dat de joodse godsdienst niet als grondwet zou dienen. In de joodse godsdienst heb je de Halacha; de basiswetten van het jodendom uitgewerkt in geboden. Dat is de manier waarop de joden leven. Als dit de grondwet van Israël zou zijn, zoals rabbijnen en de orthodoxie willen, betekent dit dat de staat Israël gevestigd is op gods woord, en niet op democratische gedachten. Dat zou dan betekenen dat het rabbinale recht volledig van kracht zou zijn in Israël. Met alle consequenties van dien. Bijvoorbeeld voor de positie van vrouwen, voor het huwelijk en voor gemengde huwelijken.

De grondleggers van Israël waren uit op een seculiere staat, het liefst ook nog een socialistische. Zij baseerden het zionisme op een linkse, socialistische, democratische en/of marxistische ideologie. Op grond daarvan werden in de staat Israël - in den beginne voordat de staat bestond, was dat Palestina, onder Brits mandaat - de nederzettingen gesticht. Die nederzettingen noemden we kibboetsiem. De kibboets, waar alles gemeenschappelijk is, is in feite de enige plaats ter wereld waar het communisme in al zijn zuiverheid en ideologie is uitgevoerd. Alles was gemengd, zelfs het seksuele leven.

Dit was de beginfase, dat is later natuurlijk veranderd. De idealisten die uit Oost-Europa kwamen, hadden een staatsvorm van volkomen gelijkheid voor ogen. Gelijkheid van produktiemiddelen, gelijkheid van inkomen, zelfs de gelijkheid van mannen en vrouwen werd tot in het absurde toe uitgevoerd. Wat betreft de arbeid van vrouwen op het land en in het leger is dat ook zo gebleven. De

gelijkheidsgedachte zit hem in die seculiere socialistische opvattingen. Dat is toch een beetje verloren gegaan.''

U heeft het in uw boek over de kloof tussen deze en de realiteit in de staat Israël. Wat is volgens u die realiteit?

,,De realiteit is dat de invloed van de religie op het dagelijks leven groot is. Dat wil zeggen dat het burgerlijk wezen van de Israëli's onderworpen is aan het rabbinale recht. Daarnaast heb je ook een democratische instelling, van verkiezingen, partijen, etc. Het is dus niet een volledige oligarchische staat. Er is binnen de politiek een grondwet in de maak die met basiswetten wordt opgebouwd, op een hele voorzichtige manier. Er zijn nu twaalf basiswetten die verschillende aspecten van het Israëlische leger regelen. Deze zijn in strijd met het rabbinale recht.

Langzamerhand krijgt het rabbinale recht steeds meer macht. Persoonlijke aangelegenheden als geboorte, huwelijk en dood, vallen allemaal onder het rabbinale recht. Je kunt in Israël niet scheiden bij een gewone rechtbank, je moet naar het rabbinale recht. Dat kan grote problemen opleveren, want het oude joodse recht geeft de man meer rechten dan de vrouw. Dat is in tegenstrijd met de moderne staat. Dat geeft frictie.

Politici strijden al lang voor verandering en aanpassing van de wet, zodanig dat de staat de functie van het rabbinale recht overneemt, en je dus een scheiding van kerk en staat krijgt. Dat kan nog heel lang duren, het is een langzaam proces. Je kunt in Israël bijna geen regering vormen zonder religieuze partijen. Nu is er voor het eerst een regering geweest, die van Sharon, waar geen religieuze partijen in zaten, maar momenteel zitten die er weer in. Zonder religie kan je eigenlijk niets uitspoken in Israël. Dat is voor de totstandkoming van de grondwetten, voor de basisrechten van het individu, een groot probleem.

Er zijn veel zaken in het rabbinale recht die niet stroken met een moderne samenleving. Daarom is er in Israël sprake van een cultuuroorlog tussen de religie en de seculiere segmenten in de samenleving.''

U zegt dat een joodse democratie, met exclusieve rabbinale macht over geboorte, huwelijk en dood, een contradictio in terminis is. Hoe zwaar weegt dan het woord van de Knesset, het parlement van Israël?

,,De Knesset zou, als er een absolute meerheid voor zou zijn, kunnen overgaan tot een scheiding van kerk en staat. Politiek is dat echter niet haalbaar, en dat gebeurt ook niet. Zolang dat niet gebeurt, heb je twee naast elkaar functionerende systemen. Aan de ene kant het parlement, aan de andere kant het rabbinale recht. De een kan de ander niet overheersen, er is sprake van een soort van evenwicht. De Knesset kan wel wetten uitvaardigen waardoor het de positie van het rabbinaat kan aantasten, maar dat stuit op enorme weerstand van de leden van de orthodoxie, dus dat gebeurt niet of nauwelijks.

Het is wel de tendens dat het gewicht van de Knesset ten aanzien van het rabbinaat langzaam maar zeker groter wordt. Van invloed hierop zijn ook de één miljoen joden die vanuit Rusland naar Israël zijn gekomen en die overwegend seculier zijn. Dat is voor Israël een enorm percentage. Langzamerhand krijg je in de Israëlische samenleving een groter belang in scheiding van kerk en staat. Dat komt ook tot uiting in het uitvaardigen en opstellen van basiswetten, die samen de grondwet moeten vormen. Zodra Israël een grondwet heeft, dan wordt de rabbinale macht ontzet.

Ik kan je vertellen dat het heel lang zal duren voordat dit gebeurt. Het is een moeizaam proces, waarbij het buitenlandse jodendom ook van grote invloed is. Je hebt de staat Israël en het jodendom. Israël is als een souvereine staat, maar het jodendom is over de gehele wereld verspreid. Je hebt in Amerika een grote joodse groep die absoluut tegen verandering van de Israëlische religie is.''

Hoe kan men uit de 'cultuuroorlog' tussen de oude joodse en nieuwe Israëlische wereld breken?

,,De orthodoxie en de reguliere joden leven gescheiden van elkaar. Je hebt hele orthodoxe wijken in Tel Aviv. Er woont ook een grote ultra-orthodoxe gemeenschap in Israël, maar dat is niet de meerderheid van de joden, of van de orthodoxie. Deze zijn onaantastbaar wat betreft de seculiere wereld. In die ultra-orthodoxe gemeenschappen wordt geen tv gekeken, er worden geen kranten gelezen. Het komt er op neer dat in de ultra-orthodoxie in Israël, net als in de islam bij de fundamentalisten, het beste wordt verworpen. Ze vallen terug op de oude joodse waarden zoals die in de Talmoed, de bijbel, en andere joodse geschriften staan. Ze verwerpen de moderniteit.

Je kunt nooit een compromis bereiken tussen seculiere en orthodoxe joden. De orthodoxie slaagt erin om de grootste moderne stromingen van het jodendom buiten de deur te houden. Het persoonlijke leven van het individu is overgeleverd aan het rabbinaat, terwijl het openbare leven, de rechtsspraak, de sociale voorzieningen geregeld zijn zoals in seculiere samenlevingen. De staat Israël hinkt op twee gedachten: een moderne die voortkomt uit het seculiere zionisme en de orthodoxe gedachte, die dus anti-zionistisch is maar zich in Israël heeft genesteld en een politieke machtsfactor is geworden, de modernisering tegen houdt.

Je zou kunnen zeggen dat zolang het Israëlisch/Arabisch conflict bestaat dat soort problemen weliswaar in alle hevigheid aan de oppervlakte komen, maar niet de nationale consensus overheerst. Die wordt namelijk beheersd door de oorlog met de Arabieren en de Palestijnen. De eerste prioriteit is sterk te staan tegenover de Palestijnen. Komt er vrede in Israël, dan komen al deze onderliggende problemen in alle hevigheid naar boven. Daarmee ontstaat een enorme cultuuroorlog. Maar de orthodoxie zal zich nooit neerleggen bij scheiding van kerk en staat.''

In Israël moet je niet alleen de angst voor de Palestijnse zelfmoordterreur zien te verwerken, maar ook religieus gemotiveerde verbale terreur. Het volk met een holocaust geselen schrijft u.

,,Een pijnlijk voorbeeld hiervan is dat in ultra-orthodoxe kringen gezegd wordt dat de joden de holocaust over zichzelf hebben afgeroepen, omdat ze god's geboden niet nakwamen! Ik heb daar discussies over gevoerd met rabbijnen die keihard stelden dat het onze eigen schuld is dat die holocaust er is gekomen, omdat we ons niet hielden aan god's woord. Dat vind ik verbale terreur. Na aanslagen wordt er door rabbijnen ook wel eens gezegd dat het god's wil is geweest. Dat is volstrekt onaanvaardbaar, voor mij of voor seculiere Israëli's. In feite verdiept dit de kloof tussen de ultra-orthodoxe en de seculiere joden in Israël.''

Waarom erkennen de charediem de staat Israël niet?

,,De charediem zijn de echte fundamentalistische joden, die in het extreme geval de staat Israël zelfs niet erkennen, omdat de staat Israël volgens de joodse religieuze traditie zou moeten worden gesticht na de komst van de Messias. De zionisten hebben de staat Israël gesticht voordat god zich heeft geopenbaard in de Messias. Dat is het grote verschil tussen het christendom en het jodendom. De joodse religie wacht nog op de Messias, en het christendom heeft hem gehad. De zionisten zijn dus in de ogen van de charediem zondaars. De meerderheid van de orthodoxe jongeren in Israël zijn zionistisch, met uitzondering van de charediem, die de stichting van de staat Israël afwijzen omdat die vooruit liep op de komst van de Messias.''

De vroegere Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger heeft eens gezegd dat Israël geen buitenlandse maar slechts een binnenlandse politiek heeft. In hoeverre was dat een rake analyse?

,,Een hele rake! Natuurlijk heeft Israël wel een buitenlandse politiek, maar die is buitengewoon afhankelijk van de binnenlandse omstandigheden. Het is in het belang van Israël om de bezette gebieden te verlaten. Je had onder Rabin een linkse regering die bereid was voor vrede de grootste delen van de westelijke Jordaanoever aan de Palestijnen af te staan. Rabin is om die reden vermoord. Vervolgens had je Netanyahu die zich daar tegen verzette vanuit nationale religieuze overwegingen. Want dat is het beloofde land.

Historisch gezien is dit een tragedie. De westelijke Jordaanoever is de bakermat van het joodse volk. Toen de joden uit Egypte kwamen en via de Jordaan overstaken, zijn daar de joodse nederzettingen gesticht. Maar nu staat de zaak op zijn kop! De joden wonen aan de kust en de Palestijnen wonen in de bergen. Voor de religieuze joden en voor de zionistische religieuze joden was het een enorme messiaanse mystieke belevenis om terug te keren naar het land van de aartsvaderen. Maar zeker niet te aanvaarden door de Palestijnen. Voor mensen in de westerse samenleving is dit niet te begrijpen. Vanuit religieus standpunt is het heel moeilijk voor religieuze joden dat gebied, de westelijk Jordaanoever, op te geven. En voor nationaal religieuze Israëli's, die niet godsdienstig zijn, maar wel gewoon het effect ervan ervaren, dus de aanspraak op het heilige land, is dat ook moeilijk.

Vanuit de seculiere zionistische omgeving zijn Israëli's wel bereid consessies te doen. Rabin was bereid die weg op te gaan, maar die was ook niet religieus, die kwam uit de linkse hoek van de Israëlische politiek. Simon Peres idem dito. Maar Netanyahu en Sharon hebben het gevoel dat de westelijke Jordaanoever bij Israël hoort. Sharon wil een aantal consessies doen, maar hij heeft wel een heel warm gevoel ten aanzien van die gebieden.

Voor de echte religieuze zionisten en voor nationaal zionisten is de westelijke Jordaanoever de bakermat, en daar mag je niet aankomen. Doe je dat wel, zie de strook in Gaza die momenteel ontruimd wordt, dan heb je hele grote problemen met deze mensen. Ze leggen dit uit als verraad aan het joodse volk. Het probleem hier is dat god door de nationale belangen heen loopt. Een heel moeilijk proces.

De Palestijnen van hun kant zeggen dat heel Palestina heilig Palestijns gebied is. Daar mag geen joodse staat gevestigd worden. De islamitische groeperingen, de Hamas en de Jihad, strijden er voor dat de staat Israël uiteindelijk uit Palestijns grondgebied zal verdwijnen. En de religieuze joden zeggen dat er geen consessies kunnen worden gedaan aan de Palestijnen. Het conflict moet eigenlijk zo snel mogelijk worden opgelost voordat god weer een rol gaat spelen. Je moet de god van de mohammedanen en de god van de joden op zij zetten om dit op te kunnen lossen, anders komen ze er niet uit.''

De Amerikaanse buitenlandse politiek jegens Israël maakt in hoge mate nog steeds onderdeel uit van de binnenlandse politiek van deze supermogendheid en de invloed van de AIPAC (pro-Israëlische pressiegroep), de zeer effectieve waakhond van de Israëlische belangen in de VS, daarop. Kunt u daar wat meer over vertellen?

,,De AIPAC is een heel rechts georiënteerde groep in de Amerikaanse politiek. AIPAC is altijd in handen geweest van mensen die onder alle omstandigheden Israël steunden. Maar ze steunden niet iemand als Rabin, sterker nog, ze frustreerden zijn politiek. Rabin was daar woedend over. Dat is een indicatie dat er spanningen gaande zijn tussen AIPAC en de staat Israël zodra het land voor de vrede kiest.

De AIPAC is sterk verbonden met de christelijke fundamentalisten in Amerika. Wat min of meer de basis is van het Bushregiem. De organisatie van de AIPAC staat het oplossen van het Israëlisch/Arabisch conflict in de weg. Dat heeft ook te maken met de interne Amerikaanse verkiezingen.

Om de vier jaar zijn er presidentsverkiezingen, en om de twee jaar wordt eenderde van het congres vernieuwd in Amerika. Het is vanuit de Amerikaanse politiek uiterst moeilijk om Israël onder druk te zetten. Nu is Bush ruim een jaar president, dan heeft hij nog een jaar waarin hij effectief kan zijn. De laatste twee jaar van zijn presidentsschap, in het licht van de nieuwe Amerikaanse verkiezingen, is hij al een beetje een afgaande lamme eend. Hij heeft dus nog een jaar om Israël onder druk te zetten, maar Israël speelt op tijd. Een beetje uitstel van de terugtrekking uit Gaza, misschien nog een beetje uitstel, ect. Op een gegeven moment moet er weer een nieuwe president komen om de zaak een beetje op gang te houden.

Israël heeft sowieso weinig te vrezen van de Amerikanen. Vanwege de situatie in Irak ligt het gecompliceerd. De Amerikanen hebben Israël onder morele druk gezet omdat Bush en zijn groep het Midden-Oosten proberen te democratiseren, om te beginnen met Irak en Afganistan. Volgens mij een hopeloze zaak. En daar moet Israël als bondgenoot van de VS een prijs voor betalen. Israël kan geen bezette mogendheid blijven, als vriend van Amerika, terwijl de Amerikanen democratie prediken. Maar de druk van Bush op Israël is minimaal. Het moet nu echt vanuit Israël zelf komen om met de Palestijnen tot een vergelijk te komen. Maar dat zit er nog niet in.

Ik denk eerder dat we naar een derde intifada toe gaan. En dan zijn uit militair oogpunt bezien de kaarten voor Israël nog beter geschud dan voorheen. Omdat Israël de Gazastrook ontruimt, betekent dit dat zo'n 10.000 soldaten kunnen worden overgeheveld naar de westelijke Jordaanoever. Dan is ook de scheidingsmuur klaar. De Palestijnen zijn dan min of meer omsingeld en bevinden zich in een wanhopige situatie. Het is een heel sinister spel, waarbij je geen woord hoeft te geloven van wat er gezegd wordt. Het is pure machtspolitiek. Je weet niet wat Sharon in de zin heeft. Volgens mij is de interne situatie in Israël zo dat de meerderheid van het Israëlische volk van het conflict af wil. Maar het zijn minderheden die vaak de meerderheid meeslepen in een conflict. Dat is in Israël waarschijnlijk ook het geval.

Sharon ziet wel degelijk het demografische 'gevaar'. Als Israël zich niet terugtrekt uit de bezette gebieden, betekent dit er binnen twintig jaar sprake is van een duidelijke Palestijnse meerderheid in het gebied tussen de Jordaan en de zee. Dit betekent dat Israël de Palestijnen moet overheersen, en ze het kiesrecht moet ontzeggen. Daarmee wordt Israël een apartheidsstaat. Dat is voor Israël's internationale positie onhoudbaar.

In wezen gaat het dan, als die ontwikkeling zich zou voordoen binnen het Israëlische/Palestijnse conflict, in de richting van een eenheidsstaat waarbij joden en Palestijnen samenleven op de westelijke Jordaanoever, maar met een Palestijnse meerderheid. Daarom wilde Peres van die gebieden af, om het joodse gehalte van de staat Israël te handhaven. Dan hebben we een joodse democratische staat naast een Palestijnse staat. Maar als Israël de gebieden annexeert en de Palestijnen geen ruimte geeft voor het stichten van een eigen staat, krijg je een onhoudbare situatie en wordt Israël een appartheidsstaat. Het hangt erg af van de binnenlandse politiek en van Amerika.''

Israël achter de schermen; Salomon Bouman. Prometheus/NRC Handelsblad. ISBN 90 446 0474 0

Naar boven