● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #7

Het lichaam is politiek

Het begrip biopolitiek wordt in Nederland nauwelijks gebezigd om ontwikkelingen te problematiseren, politiseren of te beschrijven. Bij onze oosterburen is dat anders. Daar worden zelfs congressen rond het thema gehouden. Herman van Wietmarschen van een werkgroep die zich met biopolitiek bezighoudt bezocht het Buko congres in Hamburg.

Tekst Herman van Wietmarschen

'Von innerer und äuserer Landnahme, umkämpfte räume: arbeit | biopolitik | kolonialismus', was de werktitel van het congres, een jaarlijks terugkerend evenement in Duitsland dat iedere jaar door een andere groep wordt georganiseerd. 'Buko' staat voor bundeskoordination internationalismus. Ruim 400 mensen hebben zich ruim drie dagen in de universiteitsgebouwen Hamburg opgesloten voor diepgravende debatten.

Een begrip als biopolitiek laat zich moeilijk in een paar zinnen omschrijven, bleek uit de inleiding van het thema. Verschillende strijdpunten zoals het verkoopbaar maken van lichaamsmateriaal, vercommercialisering van de zorg en nieuwe eugenetica in de vorm van pre-natale testen kunnen onder de noemer biopolitiek geschaard worden.

In groepjes werd geprobeerd bestaande ideeën en opvattingen over biopolitiek met elkaar te vergelijken en te analyseren wat er interessant is aan dit onderwerp. 'Kunnen we een links begrip van biopolitiek ontwikkelen?' was een van de vragen. Maar ook hoe we linkse politiek kunnen voeren aan de hand van biopolitieke onderwerpen.

Norm of recht

Opvallend was de wijze van redeneren en het gebezigde taalgebruik tijdens dit congres, vergeleken met vergelijkbare discussies in Nederland. Men bleek niet alleen sneller geneigd te zijn begrippen eerst te definiëren alvorens een discussie aan te gaan, maar ook de begrippen in een politieke context te plaatsen en strijdpunten op te zoeken. In een workshop getiteld 'gezondheid als norm of als recht' werd meteen het begrip gezondheid geproblematiseerd.

De internationale organisatie Peoples Health Movement (PHM) stelde dat gezondheid een recht zou moeten zijn. Zij definiëren gezondheid uitdrukkelijk als meer dan een recht op zorg bij ziekte, of recht op medicijnen. Volgens PHM betekent een recht op gezondheid ook recht op schoon drinkwater, recht op voedsel en andere sociale voorzieningen.

Autonom Leben, een gehandicapten organisatie uit Duitsland, daarentegen verzet zich tegen gezondheid als recht. In rijke landen wordt gezondheid steeds vaker gezien als een recht op een prefect lichaam en het voorkomen of verhelpen van iedere vorm van lijden.

Het resultaat is volgens Autonom Leben een samenleving waarin mensen met een handicap aangestaard worden, niet gezien worden als volwaardige mensen, en door middel van onder andere pre-natale tests opgespoord, geselecteerd en geaborteerd moeten worden. Een recht op gezondheid zou de sociale druk op gehandicapten, chronisch zieken en ouderen nog meer vergroten.

Autonom Leben stelt daarom voor te strijden voor het recht op zorg. Vergaande privatisering van de gezondheidszorg heeft een groeiende tweedeling in de toegang tot zorg als gevolg. Rijke mensen kunnen duurdere aanvullende verzekeringen betalen en gebruik maken van privé klinieken. Armere mensen, waar veel gehandicapte en chronisch zieke mensen onder vallen, moeten het doen met een minimale verzekering.

Zorgverzekeraars

In Nederland zijn er inmiddels honderden klachten binnengekomen van mensen die om medische redenen geweigerd zijn door verzekeringsmaatschappijen. Je zou denken dat zorgverzekeraars er juist zijn om mensen met ziekten en andere problemen te ondersteunen.

'Zieken moeten solidair zijn met gezonden', is de stelling van minister Hoogervorst van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De no-claim regeling geeft hieraan concrete invulling. Mensen die zorg consumeren raken hun no-claim korting kwijt. Mensen die geen zorg consumeren kunnen daarentegen maximaal 250 euro per jaar terug krijgen. Autonom Leben protesteert tegen dergelijke ongelijkheden in de toegang tot zorg.

Discussies als deze gaan over biopolitiek; politiek rond bio-materiaal waaronder het gehele menselijke lichaam valt. De gezondheid van mensen moet binnen het kapitalistisch ideaal geperst worden. Mensen krijgen hierdoor een waarde afhankelijk van hun gezondheid. Zorgverzekeraars zijn geïnteresseerd in gezonde klanten, niet in de zieken, ouderen en gehandicapten.

In deze discussie wordt ook zichtbaar dat er verschillen zijn tussen organisaties die zich bezig houden met de gezondheidszorg. Peoples Health Movement bijvoorbeeld gebruikt 'gezondheid als recht' als een statement om mensen in het Zuiden aan broodnodige voorzieningen te helpen, terwijl in Westerse landen het begrip gezondheid gevoeliger ligt.

Tijdens het buko-congres ontspon zich een levendige discussie over de vraag of deze verschillende groepen ondanks de verschillen toch dingen met elkaar gemeen hebben, en of biopolitiek als centraal begrip binnen een samenwerkingwerkingsverband zou kunnen fungeren.

Autonomie

Zelfbeschikking of autonomie wordt binnen de linkse beweging vaak als verworvenheid beschouwd. Een discussie met de titel 'maakt zelfbeschikking gezond?' gaf een kritische visie over de invulling van deze begrippen. In het programmaboekje werd gesteld dat 'wat vroeger de gang naar de kerk was nu de gang naar de fitness studio is: gezond zijn willen we allemaal. Centraal in deze vermeende gezondwording staat het zelfbeschikkende, preventieve en economisch handelende individu n een absurd beeld. Een beeld dat desondanks op zo verschilende plaatsen als de arbeidsplaats of het sterfbed een leidende figuur wordt.'

Zoals te doen gebruikelijk bij de buko discussies gingen de deelnemers na de inleiding uiteen in groepjes om over de relevantie van en vragen over het onderwerp te praten. In mijn groepje werd zelfbeschikking meteen geproblematiseerd. Zelfbeschikking past goed binnen de huidige machtsstructuur, gezondheid wordt steeds meer een verplichting.

Hoogervorst verkondigt al dat mensen geen recht op ongezond leven hebben. 'Wat gebeurt er als je behandelingen gaat weigeren? Als je tegen de geldende norm in gebruik wilt maken van de gezondheidszorg? Wat blijft er dan over van zelfbeschikking?'

Klaus-Peter Görlitzer van BioSkop beschreef vervolgens hoe een middel als een patiëntentestament de zelfbeschikking van mensen niet vergroot maar juist vermindert. Een patiëntentestament of wilsverklaring is een manier om de wil van mensen vast te leggen over allerlei situaties die zich kunnen voordoen in het medische circuit. Dit jaar nog is er een wetsvoorstel voor het instellen van patiëntentestamenten ingetrokken, een volgend voorstel zal niet lang op zich laten wachten.

Er zitten echter ook grote nadelen aan deze wilsverklaringen, stelt Klaus-Peter. Bij de invoering ervan wordt het ongeveer een verplichting zo'n ding te hebben. Als je er geen hebt ben je zo ongeveer vogelvrij, er gaat dan namelijk gezocht worden naar de 'vermoedelijke wil' van de patiënt.

Ook zullen er onder het mom van zelfbeschikking economisch gunstige medische handelingen uitgevoerd gaan worden, zoals het stop zetten van kunstmatige voeding. Met een wilsverklaring in de hand heeft de politiek minder mogelijkheden zich te verzetten. De druk is te groot om kosten te besparen.

Kunstmatige voeding

Het voorbeeld van kunstmatige voeding is trouwens interessant, omdat de overheid heeft voorgesteld deze voeding niet meer te vergoeden. Hierdoor komt er een extra last te liggen bij de familie of vrienden om de kosten te betalen. Wetende dat in de toekomst de familie met financiële risico's opgezadeld kan worden, zullen mensen sneller in een wilsverklaring laten opnemen kunstmatige voeding te staken zodra het erop aan komt.

Zelfbeschikking is iets heel anders, meent Klaus-Peter. Zelfbeschikking betekent dat een arts tijd vrij maakt om goed uit te leggen wat een medicijn doet, en wat de bijwerkingen zijn. In de praktijk is hier heel weinig tijd voor nodig. Het mag bij zelfbeschikking niet zo zijn dat mensen zichzelf als een last voor de samenleving beschouwen en daarom levensbeëindigende handelingen gaan eisen.

Aan reacties uit de zaal was te merken dat deze manier van denken nog weinig bekend is. Zelfbeschikking en individualisme is een heilige koe, ook voor linkse en activistische mensen. Een samenleving gebaseerd op concurrentie, productie en consumptie werkt dit idee natuurlijk in de hand. Dat hierdoor de levens van grote groepen mensen in gevaar komen valt niet meteen op. Gezondheid is geen privé aangelegenheid, maar 'een complex veld van gezamenlijke uiteenzettingen'.

Het congres leverde niet meteen allerlei spannende conclusies op. Ook werden er geen plannen gesmeed voor een campagne. Wel heeft het begrip biopolitiek veel aandacht gekregen, en vonden mensen het interessant en nuttig hierover met elkaar van ideeën te wisselen. Bijzonder, omdat het meestal ging over 'softe' onderwerpen als gezondheid en zorg.

Van Wietmarschen is actief voor de Werkplaats Linkse Analyse Biopolitiek uit Wageningen. www.biopolitiek.nl

Naar boven