● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #7

Het mysterie Adriaan Ditvoorst

Nederlands filmregisseur Adriaan Ditvoorst heeft het etiket miskend genie mee gekregen. Dat valt te begrijpen met zijn klein maar fijn oeuvre, zes korte en vier lange films, en zijn te korte en bewogen leven en carrière.

Tekst Ulrik van Tongeren

Zijn filmloopbaan ging veelbelovend van start met de korte film 'Ik kom wat later naar Madra' (1965) en de lange speelfilm 'Paranoia' (1965). Films die op buitenlandse filmfestivals opvielen en bewierookt werden door Bernardo Bertolucci en het befaamde Franse filmtijdschrift Cahiers du Cinéma.

Het zijn nog steeds opmerkelijk inventieve en vernieuwende films die briljant het opstandige tijdsbeeld van de jaren zestig portretteerden. Nu zijn totale oeuvre, minus de Vondel verfilming 'Lucifer', in de dvd-box De Adriaan Ditvoorst Collectie samengebracht is, kan eindelijk zijn bijzondere verdienste voor de Nederlandse film aanschouwd worden.

Acteur Thom Hoffman, hoofdrolspeler in de laatste Ditvoorst film en boezemvriend van de regisseur, speelt een belangrijke rol in de herwaardering voor de filmische erfenis. Onderdeel van de dvd-box is namelijk de documentaire 'De Domeinen Ditvoorst' (1992), gemaakt door Hoffman waarin collega's en vrienden proberen de tragische neergang van het filmtalent te verklaren.

Bovendien is er ook nog een interactieve dvd, een labyrint van honderd filmfragmenten en interviews die eveneens samengesteld werd door Hoffman. Deze aanvullende informatie geeft een handvat om greep te krijgen op de weerbarstige en tegendraadse persoonlijkheid van deze regisseur.

Nevelen

Toch wordt gelukkig niet alles verklaard en kan tevens geconcludeerd worden dat de man in mysterieuze nevelen gehuld blijft. Want na zijn glorieuze beginperiode van 1965 tot 1972 waarin hij zijn beste films maakte, wist hij daarna nog maar drie speelfilms te voltooien: de thriller 'Flanagan' (1975), 'De Mantel der Liefde' (1978), een satirische episodefilm geïnspireerd op de Tien Geboden en zijn laatste film 'De Witte Waan' (1983) over een moeder en zoon die wanhopig wegzinken in drugs en depressie.

Wat opvalt bij deze films is hoe Ditvoorst zijn intelligente manier en gewaagde wijze van film maken leek te zijn kwijtgeraakt. In z'n laatste werk zijn nog maar flarden van zijn talent te ontdekken, alsof zijn rebelse geest gekooid werd in de middelmatigheid van de Nederlandse film uit die dagen.

De films illustreren ook mooi de ontwikkelingen in onze samenleving, maar wellicht evenzeer het veranderende leven van de filmmaker zelf. Flanagan zwelgt in het protserige rijke milieu van de hoofdpersoon, een dief die pas uit de gevangenis komt. Ook Ditvoorst viel voor dubieuze en stinkend rijke heren. Hoe kan het ook anders als armoedzaaier, want dat is een filmregisseur in Nederland.

Ditvoorst lag overhoop met filmfondsen en aanverwante subsidiegevers, en wist mondjesmaat fondsen los te weken van schimmige financiers. Ook Mantel der Liefde, waarin het burgerdom belachelijk wordt gemaakt in tenenkrommende sketches met bekende Nederlandse acteurs, is evenals Flanagan een wanhopige poging om een groter publiek te bereiken.

Afscheid

De zwanenzang De Witte Waan staat mijlenver af van de afstandelijke, sardonische filmer die zichtbaar is in zijn vroege werk. Het is een melodramatische onderdompeling in de psychoses van een moeder die actrice is en zoonlief die zich manifesteert als een cynische junk. Volgens de psychologie van de koude grond zou dit werkje veel vertellen over de psychische gesteldheid van Adriaan Ditvoorst. In ieder geval is het een pijnlijk afscheid van een ooit veelbelovend filmtalent.

De sleutels tot zijn werk en ongetwijfeld zijn twee beste films zijn Paranoia en de voor de tv gemaakte De Blinde Fotograaf (1972), beiden gebaseerd op boeken van W.F. Hermans en geschoten door cameraman Jan de Bont, die op weergaloze wijze een dreigend en duister Amsterdam creëerde.

Paranoia toont de hoeken en gaten van een verdwenen Amsterdam en gaat over een jonge man die zich een oorlogsmisdadiger waant die snel ten onder gaat aan zijn achtervolgingswaan. Het is voor Nederlandse begrippen een zeldzaam obsederende film vol briljante visuele en geluidsvondsten. In De Blinde Fotograaf speelt Gees Linnebank een riooljournalist die afdaalt in de duistere wereld van een angstaanjagende blinde fotograaf.

Beide films, gemaakt in het midden van de jaren zestig, laten een Nederland zien dat maar net uit de Tweede Wereldoorlog ontwaakt lijkt, gesitueerd in een stad vol krotten en lege gaten, en tegelijkertijd een maatschappij die overhelt naar de libertijnse uitspattingen van de provotijd. Paranoia bevat treffende nieuwsbeelden van de gewelddadige botsing tussen politie en opstandige jeugd.

Zelfmoord

Ditvoorst schitterende korte film Carna, opgenomen tijdens het carnaval in zijn geboorteplaats Bergen op Zoom, is zijn enige documentaire. Het is een bijna surrealistische visie op dit volksfeest. Gek genoeg hebben de films uit zijn beginperiode, allemaal speelfilms, een documentaire inslag.

Ondanks de diepe psychologische zieleroerselen van zijn personages, voor wie die tijd bewust beleefd heeft midden jaren zestig begin jaren zeventig, zijn die films evenzeer kronieken van deze voorbije tijd, toen de verzorgingsstaat pas op gang kwam en allochtonen nog niet bestonden.

Het hoe en waarom van Ditvoorst zelfmoord in 1987 op 47-jarige leeftijd zal altijd wel een raadsel blijven. Maar wanhoop vanwege een niet ingeloste belofte moet een rol gespeeld hebben. Hij was het ongetwijfeld zat altijd maar een groot talent en miskend genie te zijn. Toch hoeft hij zich niet te schamen, want zijn beste werk heeft nog steeds een betoverende kracht.

De Adriaan Ditvoorst Collectie van Total Film.

Naar boven