● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #6

Amerika levert uit op bestelling

Langzaam beginnen de verhalen door te sijpelen van mensen die door de Amerikaanse overheid zijn opgepakt onder de speciale anti-terrorisme maatregelen die sinds 2001 van kracht zijn. Een sinister beeld doemt op van ontvoeringen, geheimhouding, marteling en verdwijningen. Vanuit verschillende westerse landen neemt het onbehagen richting Amerikaanse overheid toe.

De twee Egyptische asielzoekers al-Zery en Agiza werden in december 2001, kort na hun asielaanvraag in Zweden, opgepakt en naar een Egyptische gevangenis gevlogen. In weerwil van de Verenigde Naties (VN) en de Egyptische overheid die het Zweedse parlement voorhielden dat de gevangenen geen klachten hadden, meldden de twee aan de Zweedse diplomaten die hen in de gevangenis bezochten, ernstig te zijn mishandeld.

Ze werden naakt vastgehouden in ijskoude piepkleine cellen onder de grond, en regelmatig met elektroden op de gevoeligste delen van het lichaam bewerkt. Al-Zery werd op termijn zonder aanklacht vrijgelaten, maar hij mag het land niet verlaten en kreeg een spreekverbod over zijn gevangenisperiode opgelegd. Agiza zit nog altijd vast.

VS-team

In 2003 werd bekend dat er bij hun uitzetting een team Amerikaanse agenten betrokken was, die de asielzoekers oranje overalls aantrokken, hen boeiden, verdoofden, en afvoerden met een Amerikaanse privé jet. Het VS-team was gekleed in zwarte bivakmutsen en jeans. De Zweedse veiligheidspolitie beschreef hen als uiterst professioneel. Ze klaarden de klus in minder dan tien minuten. Het was voor hen duidelijk niet de eerste keer.

Een parlementair onderzoek naar de gebeurtenissen bevestigt dat Amerikaanse CIA agenten betrokken waren bij de uitzetting. Dit is de eerste concrete aanwijzing dat sinds 11 september 2001 de VS bezig zijn een wereldwijd netwerk voor het transport van gevangenen op te zetten.

Officieel en journalistiek onderzoek toont aan dat de VS systematisch islamitische militanten uitleveren aan Arabische en Oost-Aziatische landen. Landen waar gevangenen worden ondervraagd met methoden die in de VS niet zijn toegestaan. 'Torture by Proxy' noemen sommigen het. Zo hebben de VS verdachten opgepakt en getransporteerd vanuit onder andere Afghanistan en Irak, Bosnië, Kroatië, Macedonië, Albanië, Lybië, Soedan, Kenia, Zambia, Gambia, Pakistan, Indonesië, Maleisië, Amerika en Italië.

Assistentie

De CIA noemt het 'extraordinary rendition', een buitengewone uitlevering. Geen enkele VS functionaris in actieve dienst laat zich over het onderwerp uit. Maar een voormalig CIA-er, Michael Scheuer, ex-hoofd van het team dat was belast met de opsporing van Bin Laden, gaf gedetailleerd uitleg in een interview voor de BBC radio.

Scheuer bevestigde dat het Zweedse voorbeeld deel uitmaakte van een groter systeem: ,,De CIA-praktijk van transport van verdachten naar derde landen ontstond toen ons de ontmanteling, verstoring en het arrestatie van terroristische cellen en individuen van hogerhand werd opgedragen.''

''Het kwam er op neer'', zo vervolgt Scheuer, ,, dat we zelf moesten uitmaken waar we de arrestanten heen brachten. En dus ontwikkelden we een systeem van assistentie aan derde landen. Hierbij worden verdachten in allerlei landen opgepakt en teruggebracht naar het land waar ze gezocht worden door justitie.''

Jaarlijks rapporteert en veroordeelt het VS State Dept. Specifieke schendingen van de mensenrechten en marteling in landen als Egypte, Syrië en Saoedi Arabië, eindbestemming van de CIA-jets. Het lijkt er sterk op dat de uitleveringen er met name op zijn gericht om informatie te vergaren op een manier die in Amerika niet legaal is.

Caïro

De Australiër Habib, voorheen eigenaar van een koffiehuis in Sydney, werd een maand na 9/11 opgepakt bij de Afghaanse grens. Hij werd overgedragen aan VS agenten, die hem naar Caïro brachten, waar hij zes maanden vastzat.

,,Mr Habib beschrijft systematische mishandeling'', meldt z'n advocaat. ,,Hij werd geboeid in een kamertje gezet dat zich langzaam opvulde met water, tot aan zijn lippen. In een ander geval werd hij aan een muur gehangen. Zijn voeten rustten op een ijzeren staaf. Via de staaf werden stroomstoten toegediend waardoor hij alleen nog aan zijn handen bleef hangen, net zolang tot hij buiten kennis raakte.''

Habib tekende uiteindelijk elke verklaring die hem werd voorgelegd, onder meer dat hij lid van al Qaida was. Hij werd vervolgens weer overgeleverd aan de Amerikanen, naar Afghanistan gestuurd en van daar uit naar Guantanamo. De bekentenissen die hij in Egypte had getekend werden tegen hem gebruikt tijdens zittingen voor een militair tribunaal.

Deze militaire tribunalen waren geheel afhankelijk van het bewijs dat door Egypte was vergaard als grond voor zijn detentie. Na publiek protest over zijn behandeling kwam Habib in januari dit jaar vrij en keerde hij terug naar Australië.

De meeste gevangenen die door de VS naar gevangenissen in het Midden-Oosten zijn overgebracht is het verboden te spreken over hun behandeling. Maar de Canadese Maher Arar, die in 2002 door de VS naar een Syrische gevangenis werd gebracht, mag nu vrijuit spreken. Ook zijn verhaal ondersteunt de theorie dat gevangenen voor ondervraging naar elders worden overgebracht.

Vlucht N370P

Een van de onderzoekers naar de uitleveringen is Barbara Olshanski van het Amerikaanse Centre for Constitutional Rights (CCR), dat onder meer procedeert om een juridische status voor de de Guantanamo Bay gevangenen te verwerven. Zij onderzoekt de moderne methoden en de juridische gronden van de uitleveringen.

Sinds jaar en dag brengen de VS voortvluchtigen van buiten het eigen rechtssysteem naar de VS om terecht te staan. Dat was 'ordinary rendition' (gebruikelijke uitlevering). Olshanski: ,,Sinds '9/11' zijn de zaken omgedraaid; de VS pakken mensen op om ze uit te leveren aan landen waar ze vervolgens gemarteld worden: uitlevering met het doel informatie los te krijgen. Berechting is niet het einddoel.''

Olshanski beweert dat de VS niet alleen gebruik maken van andere landen voor gevangenenverhoor, maar dat voor dit doel ook eigen 'off-shore' faciliteiten die geheel door de CIA worden gerund, in gebruik zijn genomen.

De CIA en andere Amerikaanse instanties beschikken over particuliere vliegtuigen om gevangenen te vervoeren. Volgens het logboek van een Gulfstream V jet, die een spilfunctie heeft in dit verkeer, is het toestel sinds 2001 al op 49 bestemmingen buiten de VS geweest. Meest frequente bestemmingen waren, Jordanië, Egypte, Saoedi Arabië, Marokko en Oezbekistan.

Het witte vliegtuig, gefotografeerd door vliegtuigspotters, heeft geen opschrift en is alleen herkenbaar aan het VS registratie nummer, tot voor kort N379P. Ditzelfde toestel werd ingezet om de Zweedse asielzoekers naar Egypte te vervoeren. In oktober 2001 werd het toestel gesignaleerd in Karachi, Pakistan, toen een groep gemaskerde mannen een van terrorisme verdachte gevangene deporteerde naar Jordanië.

Bondgenoot Syrië

Volgens een voormalige undercover agent van de CIA, Robert Baer, die het vluchtlogboek inzag, is het witte toestel zonder twijfel betrokken bij de uitleveringen. ,,De eindbestemmingen van deze vluchten zijn plaatsen waar martelingen plaatsvinden'', aldus Bear, die 21 jaar in het Midden-Oosten werkte voor de CIA.

Bear: ,,Burgervliegtuigen als deze zijn nuttig voor de CIA wegens het ontbreken van militaire herkenningstekens. Ze zijn snel inzetbaar vanuit organisaties die je desgewenst van de ene dag op de andere kunt ontmantelen, en ook het vliegtuig zelf kun je snel veranderen. Het is gangbare praktijk.''

Bear zegt ook dat het bij uitlevering niet in de eerste plaats gaat om het opsluiten en uitschakelen van terroristen. ,,Zodra je een gevangene naar Jordanië stuurt krijg je een beter verhoor. Stuur je een gevangene naar Egypte dan zie je hem waarschijnlijk nooit meer terug, net als in Syrië.''

Landen als Syrië lijken misschien vijanden van de VS, maar ze blijven bondgenoten in de geheime oorlog tegen de militante islam. Bear: ,,In het Midden-Oosten geldt dat de vijand van mijn vijand mijn vriend is. Al deze landen hebben op de een of andere manier te lijden aan militant islamitisch fundamentalisme.''

De Syriërs boden al jaren geleden aan om samen te werken met de Amerikaanse geheime dienst. ,,Tot de WTC aanslagen werd hun aanbod afgeslagen. We meden de Egyptenaren en Syriërs omdat ze zo wreed waren.''

Bear gelooft dat de CIA al jaren gevangenen uitlevert, maar sinds '9/11' is het aantal uitleveringen fors toegenomen. Hij beweert dat honderden gevangenen, meer dan er naar Guantanamo zijn gebracht, naar gevangenissen in het Midden-Oosten zijn vervoerd. In zijn visie rechtvaardigen de aanslagen van '9/11' het overtreden van de internationale verdragen en de Geneefse Conventie, en betekenden ze het einde van het recht zoals we dat tot dan toe kenden in het Westen.

Patriot Act

Tot precies dezelfde conclusie kwam advocaat Michael Ratner, net als Olshanski werkzaam bij het CCR. De afgelopen jaren bestaat zijn werk voornamelijk uit het opkomen voor de fundamentele principes die sinds eeuwen de grondslag voor de rechtsspraak vormen.

In een uitgebreid artikel op de website Z-net beschrijft hij hoe hij vanaf de eerste 'round-ups', vlak na de WTC aanslagen, waarbij minimaal 900 en vermoedelijk enkele duizenden verdachten werden opgepakt, en daarna de ingebruikname van het kamp op Guantanamo Bay, besefte dat het met de mensenrechten in de VS hard bergafwaarts ging.

Met 'Military Order no. One', een door Bush afgekondigde noodwet en de meer dan driehonderd pagina's tellende Patriot Act, zijn alle militaire en burgerrechten van verdachten van 'international terrorism' in VS detentie zo goed als afgeschaft.

Het komt hier op neer dat de VS wie dan ook, waar ook ter wereld mogen vasthouden, zo lang men maar wil, zonder aanklacht en zonder berechting. De Military Order stelt de overheid in staat gevangenen (ter dood) te veroordelen via een zelfaangewezen militair tribunaal zonder recht op inzage of beroep, geheel in strijd met het internationaal krijgsrecht.

Verdwenen gevangenen

Ratner is vanaf het eerste uur als advocaat betrokken bij de verdediging van Guantanamo-gevangenen. Het grootste probleem daarbij is dat het hier in feite om 'verdwenen' personen gaat. Hun aantal en identiteit is onbekend, evenals de reden van arrestatie. Familieleden van de gevangenen worden niet ingelicht, gevangenen zijn incommunicado, krijgen geen bezoek en geen juridische bijstand.

Begin 2004 zaten er meer dan 600 gevangenen vast uit veertig landen, en voorzover bekend wordt er zelden iemand vrijgelaten. Australiër David Hicks werd in 2002 vanuit Afghanistan naar Guantanamo overgebracht. Namens zijn ouders werd een rechtszaak aangespannen in Washington om vast te stellen of hij berecht zou worden en waarvoor ('habeas corpus').

Na twee jaar bot vangen volgde in juni 2004 een kleine overwinning: in hoger beroep besloot de jury dat een gevangene van de VS, waar ook ter wereld, het recht heeft bij een Amerikaanse rechtbank om habeas corpus te vragen..

Overigens nam de rechtbank deze beslissing pas na diplomatieke druk, en nadat er een groep van 50.000 Amerikaanse ex-krijgsgevangenen aan te pas was gekomen die zich openlijk afvroegen wat Amerikaanse soldaten die elders worden vastgehouden te wachten staat, als Amerika op deze manier haar eigen krijgsgevangen behandelt. De vraag is welke rechten de gevangenen hebben als het inderdaad tot een rechtszaak komt.

De Amerikaanse regering heeft de uitspraak van het hoger beroep als vrijblijvend advies naast zich neergelegd. Ratner schat dat er verspreid over de hele wereld een dozijn VS detentiecentra a la Guantanamo Bay zijn.

Cowboytaktiek?

Nadat ophef ontstond over de foltering in de Abu Graihb gevangenis, probeerde de Amerikaanse overheid de verantwoordelijkheid af te schuiven op individuen van lagere rang. Het idee dat het systeem van uitleveringen een soort cowboytaktiek is, afkomstig vanuit de lagere kaders, wijst ex. CIA man Scheuer zonder meer van de hand. ,,Bij alle geheime operaties is toestemming vereist van de leidinggevenden. Het komt er op neer dat de nummers één en twee in de organisatie hun akkoord moeten hebben gegeven.''

Bij de Amerikaanse inlichtingendiensten en het ministerie van Defensie werken legioenen juridisch adviseurs aan constructies om de opdrachtgevers en uitvoerders van het anti-terreurbeleid in te dekken en te vrijwaren van aansprakelijkheid. Het ministerie van Defensie doet geen uitlatingen over uitleveringen of de juridische basis ervan. Ook op het ministerie van Justitie is niemand bereid om commentaar te geven.

De door de VS geratificeerde en door president Bush onderschreven VN conventie tegen marteling verbiedt het overbrengen van een gedetineerde naar een staat waar hij het risico loopt te worden gemarteld.

De legaliteit van de uitleveringen is staatsgeheim. Washington's terughoudendheid in het verdedigen van de uitleveringen heeft waarschijnlijk te maken met de toenemende kans om ter verantwoording te worden geroepen voor de rechtbank. Los van het gevaar van processen in de VS zijn er nu ook juridische onderzoeken gestart naar vermoedelijke CIA ontvoeringen op Europese bodem.

Khaled

In Duitsland - waar CIA jets overigens geregeld tussenlandingen maken - loopt een gerechtelijk onderzoek naar de zaak van Khaled al-Masri. Masri is een Duitse inwoner van Ulm die beweert dat hij in Skopje, Macedonië werd ontvoerd op 31 december 2003. Drie weken later werd hij naar een VS gevangenis Afghanistan gevlogen waar hij naar eigen zeggen herhaaldelijk werd mishandeld tot zijn vrijlating vier maanden later, toen hij werd achtergelaten langs een weg in Albanië.

Er loopt momenteel in Duitsland ook een procedure om een gerechtelijk onderzoek te starten naar Rumsfeld, Sanchez (ex-CIA topman) en Tenet, de vormgevers van het anti-terreurbeleid. Juridische experts getuigen dat een dergelijk onderzoek of aanklacht niet mogelijk is in de VS zelf, omdat de betreffende overheden daar momenteel onder controle staan van dezelfden die worden verdacht deel uit te maken van het complot om oorlogsmidaden te plegen.

In Italië loopt inmiddels een onderzoek naar de ontvoering van een vermeend al-Qaida-activist, Abu Omar, die werd aangehouden op straat in zijn woonplaats Milaan. Er wordt beweerd dat hij door VS agenten is opgepakt, naar de VS luchtmachtbasis in Aviano is meegenomen en van daaruit naar Egypte is overgebracht. De officier van justitie die belast is met de zaak beweert dat indien het verhaal klopt, er sprake is van een ernstig vergrijp volgens de Italiaanse wet. Het zou absoluut illegaal zijn.

In Engeland is grote ophef ontstaan over de zaak van de 'Tipton Three', die tweeëneenhalf jaar vastzaten op Guantanamo. Het lijkt er op dat Bush wel wat hulp kan gebruiken bij zijn Europees charme-offensief dit voorjaar.

vertaald en bewerkt door Elly Dada.

bronnen: Le Monde Diplomatique, Stephen Grey; From Magna Cart to Abu Ghraib, Michael Ratner; www.ccr-ny.org en www.zmag.org

Naar boven