●
Ravage ●
Archief
● Overzicht
2005 ● Overzicht
#5
Duitse worsteling met politiek geweld
Politiek geweld staat door de opleving van het islamitisch terrorisme weer volop in de belangstelling. Niet alleen onze politici hebben hun mond er van vol, ook in de geestes- en sociale wetenschappen kan het thema de laatste jaren op een ongekende populariteit rekenen.
Tekst Rutger Groot Wassink
Tegenwoordig wordt veel onderzoek verricht naar de acties en daden van doorgedraaide Allah-aanhangers, maar ook politiek geweld uit de vorige eeuw is weer erg in de mode. Deze ontwikkeling is niet aan de hoofdstedelijke universitaire elitevoorbij gegaan. Binnen het Duitsland Instituut (DIA) van de UvA werd anderhalf jaar geleden een projectgroep 'geweld' opgericht.
Het eerste resultaat van dit onderzoek is nu in boekvorm verschenen onder de titel 'Politiek geweld in Duitsland'. In deze bundel gaan twaalf auteurs uit Nederland, Oostenrijk en Duitsland in op de Duitse worsteling met politiek geweld in de 20e eeuw. Het is een kloek werk met op de omslag een beroemde foto van de ontvoering van Hans Martin Schleyer door de Rote Armee Fraktion (RAF). Toch richt het boek zich niet louter op het politieke geweld van het naoorlogse Duitsland. De Weimar Republiek, de holocaust en enkele andere onderwerpen komen eveneens aan de orde.
Nietzsche
Duitsland heeft volgens samensteller Jacco Pekelder een bijzondere relatie met politiek geweld. Niet alleen is de Duitse geschiedenis met bloed doordrenkt, ook in de Duitse (politieke) cultuur en filosofie heeft geweld lange tijd een bijzondere, beduidend positievere waardering gekregen dan in de meeste andere West-Europese landen. Doel van het onderzoek is nieuwe perspectieven op politiek geweld in de Duitse geschiedenis te bieden.
De bijdrages in het boek zijn in vier categorieën in te delen. Enkele stukken gaan vooral in op de positie van geweld in het gedachtegoed van Duitse denkers en filosofen als Nietzsche en Arendt. De tweede categorie richt zich op de periode van de Eerste Wereldoorlog en de Weimar Republiek.
De radicalisering van een gedeelte van de Duitse studentenbeweging tot organisaties als de RAF in de jaren '60 en '70 vormt de derde groep. De vierde groep bestaat uit kliekjes. Stukken die eigenlijk nergens bij passen en die bijvoorbeeld 'Geweld als principe van het Oost-Duitse strafsysteem' als onderwerp hebben.
Lastig aan dit boek is dat de onderwerpkeuze zeer breed is. Zowel in de behandelde tijdvakken als in de definitie van politiek geweld. De samensteller definieert het als 'een breed scala aan fenomenen (...) cruciaal is dat het te maken heeft met denkbeelden over politiek en maatschappij, met politieke doelen'. Tja, dat is wel een heel vage omschrijving.
Nadeel van deze benadering is dan ook dat nimmer duidelijk wordt wat nu precies de samenhang tussen de verschillende opstellen is, behalve dat het iets met Duitsland, politiek en geweld te maken heeft. Het boek biedt wel aanknopingspunten om verschillende tijdvakken en uitingsvormen van politiek geweld met elkaar te vergelijken. Maar helaas gebeurt dat niet.
Weimar
In zijn boeiende bijdrage over politiek geweld ten tijde van de Weimar Republiek komt Frits Boterman met zeer interessante inzichten over de samenhang tussen geweld, mythevorming en identiteit. Zo stelt hij dat 'de doden zwaar drukten op de schouders van de levenden', waar extremistische organisaties dankbaar gebruik van maakten.
Hetzelfde zou gezegd kunnen worden over de leden van de RAF. Een van de motieven om de wereld gewapenderhand te willen veranderen was de loden last van de holocaust en de sterke wens het beter te doen dan de nazi-generatie. En zo zijn er nog wel meer voorbeelden van mogelijk interessante vergelijkingen te geven.
De bijdrages van Boterman, Pekelder en Gerd Koenen behoren tot het beste van de bundel. Zij gaan allen in op geweld, mythevorming en identiteit en geven aanleiding genoeg om vergeleken te worden. Jammer genoeg blijft dat laatste achterwege.
Betekent dit dat het boek niet aan de verwachtingen voldoet? Als je een boek verwacht over het gebruik van geweld om politieke doelen af te dwingen niet nee, maar daarmee is niet alles gezegd. Het boek biedt zeer zeker interessante nieuwe perspectieven en hoewel de kwaliteit van de bijdrages nog al uiteen loopt, is het over het algemeen vlot en boeiend geschreven.
Bekocht
Enige interesse in Duitse geschiedenis is wel een noodzaak. De in politiek geweld (als in terrorisme) geïnteresseerde lezer voelt zich waarschijnlijk toch enigszins bekocht. Dat was het doel ook niet van de bundel, dat is waar, maar dan had het beter 'Politiek én geweld in Duitsland' kunnen heten.
Het boek biedt een uitstekende introductie in de verschillende aspecten van de Duitse politieke geschiedenis van de 20e eeuw. Het zal me dan ook niet verbazen als het verplichte kost voor studenten Duitse geschiedenis wordt. Door de weinige samenhang blijft het helaas op het niveau van introductie hangen. En dat is jammer want er lijkt zo veel meer in te zitten.
Historici behoren zich mijns inziens niet alleen uit te spreken over het verleden maar ook over het heden. Een studie waarin parallellen getrokken worden tussen de radicalisering van een gedeelte van de Duitse studentenbeweging in de jaren '60 en '70 en de radicalisering van jongens als Mohammed B. zou dan ook interessant en nuttig kunnen zijn. Misschien een idee voor een volgend onderzoek?
Politiek geweld in Duitsland. Denkbeelden en debatten. Uitgeverij Mets en Schilt, ISBN 9053304398. Onder redactie van Jacco Pekelder en Frits Boterman.