● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #3

De stille getuige als voyeur

Is het verlangen naar vrede, rust en geluk een fundamenteel verlangen of een laagje vernis aan het oppervlak waaronder de duistere en kwaadaardige krachten wachten tot hun tijd weer aanbreekt? Het toneelgezelschap Dood Paard gaat in hun nieuwste productie Atreus en Thyestes op zoek naar het antwoord.

Tekst Marina Groen Foto's Sanne Peper

Donderdagavond 10 februari speelt toneelgezelschap Dood Paard Atreus en Thyestes in de Brakke Grond, Amsterdam. Er is veel publiek, ze hebben er zin in. Bij de ingang van de rode zaal wordt vermeld dat de voorstelling twee uur duurt, zonder pauze. Dat is lang, vind ik. Toch ben ik, als ik na twee uur de zaal verlaat onder de indruk van de voorstelling.

Atreus en Thyestes, geschreven door Oscar van Woensel en Gilles Biesheuvel, is gebaseerd op de bloederige Griekse broedermythe. Drie vloeken staan centraal, waarbij het met name gaat om de derde vloek die uitgesproken wordt door Pelops over zijn twee zoons Atreus en Theystes, omdat deze zoons zijn lievelingszoon (een onechtelijk kind verwekt bij een nimf) hebben vermoord.

Hun moeder, de vrouw van Pelops gaf opdracht tot deze moord uit jaloezie. Het onechte kind, verwekt bij de nimf, bleek de mooiste, slimste en het sterkste kind te zijn. Door de ban van deze vloek zullen de twee broers elkaar hun leven lang tot in de hel kapot maken. Hun nageslacht zal worden gekweld door ellende, waanzin en bloeddorst.

Voyeurisme

Dood Paard is een experimenterend, avant-gardistisch collectief. De groep werkt zonder regisseur. De voorstellingen komen tot stand in een collectief proces waarin de toneelspelers samenwerken met vaste technici en n afhankelijk van het project - ook met een DJ, schrijvers, musici en terugkerende gastspelers. De voorstellingen hebben het actuele karakter van een performance.

De trompettist, Boy Raaymakers, is gedurende Atreus em Thyestes de begeleidende stem, zowel als meevoelende buitenstaander als insider die zijn commentaar geeft. Zijn geweldige spel geeft het stuk een nog grimmiger en emotioneler karakter. ,,Boy is, naast dat hij muzikant is, geen personage, maar hij ziet wel alles, en vertelt het verder. Het publiek kan via hem naar ons kijken. Hij beïnvloedt en stimuleert het voyeurisme. Hij is de stille getuige'', zegt Gillis Biesheuvel.

Biesheuvel, die zelf de rol van Thyestes vertolkt, zat naar mijn gevoel snel in zijn rol. Het was voor deze voorstelling hun eerste avond, en dat is altijd spannend. ,,We waren alle drie best wat nerveus. Maar na een aantal voorstellingen valt het steeds meer op zijn plaats'', aldus Biesheuvel.

Maar de voorstelling is wel zo'n beetje wat het behoort te zijn, er moet alleen wat meer lucht in komen, wat meer ontspanning, vindt Biesheuvel. ,,Het moeilijke van deze voorstelling is dat het met Boy, de trompettist, ritmisch heel goed moet kloppen. Op zo'n eerste avond krijg je al gauw dat er een 'witje' zit tussen zijn muziek en onze tekst, en andersom. Je mist dan dat je kan stapelen, je mist het ritme wat je naar het einde van de voorstelling voortstuwt.''

Zelf had ik niet het idee dat de zenuwen zichtbaar waren voor het overgrote deel erg jonge publiek in de zaal. Het was wel duidelijk dat met name Biesheuvel en Van Woensel een interactie met het publiek aan gingen, waar ze in slaagden. Toch werd het publiek minder uitgenodigd mee te denken dan tijdens eerdere voorstellingen.

,,Dat is afhankelijk van het soort voorstelling'', aldus Biesheuvel. De reacties van het publiek zijn van invloed op het verloop van de voorstelling. De spelers zijn ervaren genoeg om hier mee om te kunnen gaan. ,,Op het moment dat je het publiek uitnodigt mee te denken, en er komt een antwoord, dan moet je daar op reageren. Dat gebeurt eigenlijk zelden, daarvoor gaat de voorstelling te snel. Op het moment dat iemand uit het publiek antwoord wil geven, zijn wij al weer veel verder.''

Bloedwraak

Dood Paard staat erom bekend maatschappijkritisch en geëngageerd werk te leveren. Ze maken politiek theater, en hun thema's dienen voor het publiek herkenbaar zijn. Atreus en Thyestes heeft als thema 'bloedwraak', wat herkenbare parallellen oplevert met een aantal maatschappelijke zaken, zoals het veelbesproken item eerwraak, of de wraak van een fundamentalistische moslim op Theo van Gogh. Maar ook de voortdurende conflicten tussen Israël en Palestina.

Biesheuvel ziet zeker maatschappelijke parallelen. Wraak is een universeel thema wat te allen tijde universeel blijft. In de voorstelling worden twee broers neergezet die volgens hem hun eigen leventje erg belangrijk vinden, egoïsme en blindheid spelen hierbij een belangrijke rol. Deze combinatie maakt het ze onmogelijk nader tot elkaar te komen, of het conflict nog op te kunnen lossen.

Egoïsme en blindheid komen ook voort uit macht en rijkdom, vindt Biesheuvel. ,,In deze maatschappij, een rijke maatschappij, met veel vrijheid, komen mensen toch klem te zitten, en ontstaan er heel gespannen situaties. Er is weinig ideologie meer op dit moment. En daardoor weer minder houvast.''

De vloek die al eeuwen over de familie heerst, en altijd maar doorgaat, is volgens Biesheuvel goed te vergelijken met twee buurlanden die maar niet tot elkaar kunnen komen, omdat ze niets willen toegeven. ,,Pas als Palestina en Israël beiden hun fouten erkennen is er ruimte voor een gesprek. Zolang de extremen blijven overheersen zullen de conflicten niet opgelost worden.''

Het toneel van Dood Paard is experimenteel, en laat veelal ruimte voor improvisatie. Atreus en Thyestes daarentegen nu eens niet. Gaat er iets mis, dan spelen de beide spelers hier handig op in. Daar zijn ze ook bewust naar op zoek. ,,Als we dat niet doen, dan krijg je een stuk dat af is, terwijl wij juist willen laten zien dat we het geheel brengen als theatermakers.''

Tournee

Het spraakmakende toneelgezelschap heeft het afgelopen jaar verschillende voorstellingen in het buitenland verzorgd. Hiervoor werd actief contact gezocht met verschillende theaters over de grens. ,,Nederland en Vlaanderen zijn klein, je maakt alsmaar hetzelfde rondje. Een uitgesproken politieke voorstelling levert weer andere reacties op als je deze in Belgrado speelt. Daar heeft het weer een heel andere betekenis dan hier in Nederland. We leren hier veel van.''

De taal vormt niet echt een barrière omdat engels de voertaal is tijdens de voorstellingen, en het overgrote deel van het publiek wel op hetzelfde niveau zit, aldus Biesheuvel. ,,We hebben een voorstelling in Duitsland gespeeld met een dusdanig ingewikkelde tekst waarvan we aanvoelden dat het publiek echt dingen miste. Dat is jammer. Ook de Hollandse ironie en het cynisme dat we in een stuk stoppen, werd in Wenen bijvoorbeeld helemaal niet opgepikt.''

Elk land heeft zo zijn eigen mentaliteit en humor, merkt Biesheuvel op, ,,waardoor onze humor veel minder aanspreekt in het conservatieve Oostenrijk.'' Toch passen de spelers van Dood Paard zich niet aan het publiek, omdat het dan theater wordt dat ze niet willen maken. ,,We kunnen er de volgende keer wel meer op in spelen, maar ook weer meer tegenover stellen. Je probeert het publiek hierdoor mee te krijgen, om ze vervolgens weer terug te pakken met iets extreems, iets wat wij niet gewend zijn.''

Ook over de grenzen neemt de groep theaterconventies onder de loep, wordt ironie afgewisseld met zwartgalligheid, ze zullen altijd zichzelf als het publiek ter discussie blijven stellen. Het internationaal touren zal ook in de toekomst een vast onderdeel uitmaken van de voorstellingen van Dood Paard.

voor speellijst en info: www.doodpaard.nl

Naar boven