● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #2


Volksraadpleging zonder mandaat

Burger mag oordeel vellen over de EU Grondwet

Wat elders in Europa al is ingeburgerd, is voor Nederland een doorbraak op het gebied van de directe democratie. Binnenkort mag ook hier de burger zich voor of tegen de Europese Grondwet uitspreken. De uitslag van het referendum is, in tegenstelling tot elders in Europa, niet-bindend. Kortom, de overheid kan een eventueel massaal 'nee' negeren.

Tekst Marina Groen & Alex van Veen

Na flink wat politiek gesteggel gaf uiteindelijk op 25 januari ook de Eerste Kamer groen licht voor het houden van een raadgevend referendum over de Europese Grondwet die vorig najaar door alle landen van de EU werd ondertekend. De mate waarin het referendum tóch bindend is, de oneerlijke campagne die in het verschiet ligt en het te verwachten oneigenlijke gebruik waren de voornaamste struikelblokken.

Er wordt een speciale commissie in het leven geroepen die zich onder andere moet buigen over de vraag of de volksraadpleging in juni danwel in september of nog later gehouden zal worden. Hierbij is het van belang dat het referendum in elk geval voorafgaande de Franse volksraadpleging (juni?) gehouden wordt.

Algemeen wordt aangenomen dat als de Franse kiezer de Europese Grondwet afwijst - die kans wordt afgaande op de peilingen reëel geacht - daarmee het lot van de Europese constitutie is bezegeld. Mocht het Nederlandse referendum daarna worden gehouden, dan krijgt dit bij een Frans 'nee' een vrijblijvender karakter.

Vreugdedansje

Het referendum wordt mogelijk gemaakt door een ad-hoc wet. De aanstoot voor dit wetsvoorstel is gegeven door de Europese Referendum Campagne, die in zeven Europese landen en op EU-niveau (o.a. in de Europese Conventie) campagne heeft gevoerd voor zoveel mogelijk nationale referenda over de Europese Grondwet.

GroenLinks, PvdA en D66 hebben mei vorig jaar het voorstel voor een referendum over de Europese Grondwet ingediend. Nadat de senatoren van de Eerste Kamer instemden, hielden Tweede Kamerleden Dubbelboer (PvdA), Van der Ham (D66) en Karimi (GroenLinks) gezamenlijk een vreugdedansje.

Hoewel haar eigen partij geen problemen heeft met de Europese Grondwet, acht Farah Karimi het van groot belang dat de burgers zich er binnenkort over mogen uitspreken. ,,Het debat over de Europese Unie dient nu eindelijk eens serieus met de burger te worden gevoerd, zodat deze ook actiever betrokken raakt bij de besluitvorming'', aldus Karimi.

Ook Arjen Nijeboer, coördinator van het Referendum Platform dat streeft naar bindende referenda, is blij dat er voor het eerst in dit land een landelijk referendum wordt gehouden. ,,De weerstand is voor het eerst doorbroken. Of de politiek in de toekomst vaker referenda zal houden, zal afhangen van de "geslaagdheid" (lees met name: de opkomst) bij dit referendum. Degene die in de toekomst meer referenda wil, doet er goed aan nu te gaan stemmen.''

Nijeboer erkent dat een raadgevend referendum, waarbij de politiek de uitslag naast zich neer kan leggen, verre van ideaal is, maar gegeven grondwettelijke omstandigheden was dit het enige haalbare. ,,Minpuntje is dat het hier een zogenaamd 'plebisciet' betreft (van bovenaf opgelegd referendum) terwijl burgers zelf geen recht hebben om referenda te initiëren over onderwerpen, zoals wijzigingen van de Europese Grondwet.''

Helderheid

Ondanks het feit dat het om een niet-bindend referendum gaat, hebben D66, SP en GroenLinks inmiddels toegezegd het advies van de kiezer te zullen opvolgen. Bij de PvdA laten ze het standpunt afhangen van het opkomstpercentage. Kamervoorzitter Weisglas (VVD) heeft gezegd dat het parlement de uitslag unaniem moet overnemen, tot ongenoegen van menig partijgenoot.

Ook Balkenende heeft in 2003 opgemerkt dat als er een referendum komt, hij de uitslag zal respecteren. Nijeboer: ,,Als er een opkomst hoger dan de Europese Parlementsverkiezingen (37 procent) is, dan wordt het erg lastig voor de politiek om de uitslag te negeren. Als je referenda houdt, dan moet je de uitslag overnemen.''

Politicoloog Philip van Praag is eveneens van oordeel dat de politiek niet een-twee-drie om de uitslag heen kan. ,,Formeel kan de Kamer inderdaad de uitslag naast zich neerleggen. Misschien doen ze dat ook wel, maar als de uitslag een overduidelijk 'nee' is met een redelijke opkomst lijkt me dat toch zeer moeilijk voor ze. Ook bij lokale referenda bestaat de mogelijkheid dat de raad de uitslag naast zich neerlegt, maar in de praktijk is dat tot nu toe niet gebeurd.''

Karimi pleit voor helderheid: ,,Het komt de geloofwaardigheid van politieke partijen ten goede als zij vooraf aan de burger duidelijk maken hoe zij zullen omgaan met het advies van de bevolking. Die weet dan precies waar hij/zij aan toe is.''

Van Praag schat in dat bij een duidelijk 'nee', de euro-sceptische vleugel binnen de VVD sterker zal worden en de angst voor Wilders zal groeien. ,,Maar of dat ertoe zal leiden dat de VVD dan tegen de grondwet stemt, valt moeilijk te voorspellen.'' Het CDA is sowieso tegen het referendum en zal zich weinig gelegen laten aan de uitslag, denkt Van Praag.

De PvdA zal het heel moeilijk krijgen bij een uitslag tegen de grondwet. ,,De meerderheid van die partij is pro-Europees, maar tegelijkertijd hebben ze ook een zeer actieve rol gespeeld om dit referendum er door te krijgen'', aldus Van Praag. ,,We zullen getuige zijn van allerlei gelegenheidsargumentaties waarmee de partijen rechtvaardigen dat ze uiteindelijk toch voor de grondwet stemmen. Voor mij staat de uitslag van het referendum overigens nog lang niet vast.''

Grondwet Nee

,,Als de opkomst hoog is en bijna alle stemmers tegen stemmen dan lijdt Den Haag wel een enorm gezichtsverlies als ze de grondwet niet afwijst!'', zegt Daniël de Jongh van het comité Grondwet Nee. ,,Veel tegenstemmers leidt hoe dan ook tot discussie over het functioneren van de EU en die is broodnodig.''

De Jongh maakt, samen met nog zo'n tien fervente tegenstanders van de Europese Grondwet, deel uit van een campagnegroep die de komende maanden met eigen middelen de burger probeert aan te sporen tegen de grondwet te gaan stemmen. ,,Vergeet niet dat de grondwet bedoeld is om het huidige Europa weer wat meer legitimiteit te verschaffen, als het ware een mooi jasje aan te passen.''

Als er massaal wordt tegengestemd dan glijdt dat jasje als de kleren van de keizer af, zo weet De Jongh. ,,Bij afwijzing door meerdere lidstaten zal een discussie over de toekomst van Europa vrijwel onvermijdelijk worden; dit keer hopelijk niet alleen onder Brusselse bureaucraten en politici maar ook onder de burgers in Europa.''

Het comité is samengesteld uit personen die vaker met elkaar hebben gewerkt in campagneverband, zoals Platform tegen de 'Nieuwe Oorlog' en 'Naar een Ander Europa'. ,,We hebben vorig jaar de koppen bij elkaar gestoken omdat we verontrust waren over de inhoud van het grondwetsverdrag en het gebrek aan tegengas uit progressieve hoek.''

Tot de deelnemers van het eerste uur behoren Erik Wesselius (CEO), Marcel Ham (Milieudefensie), Hans van Heijningen (SP), Willem Bos (SAP) en Daniël de Jongh (Kerk en Vrede). ,,Hoewel we allemaal actief zijn in linkse organisaties neemt een ieder deel op persoonlijke titel. Het is een onafhankelijk initiatief, maar we staan open voor samenwerking met organisaties die onze uitgangspunten delen.''

Kritiek

Binnenkort verschijnt van het comité Grondwet Nee achtereenvolgens de brochure 'Nee tegen deze Europese Grondwet' en een verhalenbundel met kritische beschouwingen over het grondwetsverdrag, waaraan ook mensen als oud-politicus Marcel van Dam en Marianne Thieme van Partij voor de Dieren een bijdrage leveren.

De onvoorwaardelijke keuze voor een neoliberale vrijemarkteconomie met open concurrentie is het voornaamste kritiekpunt van het comité. De Jongh: ,,Zo'n op winstmaximalisering gericht uitgangspunt staat op gespannen voet met zaken als milieu, sociaal beleid, dierenwelzijn, etc. Het is niet democratisch om dat in een grondwet vast te leggen, burgers moeten bij verkiezingen kunnen stemmen over de gewenste inrichting van de economie.''

Ook het kabinet is voornemens een stevige campagne voor de Europese Grondwet te gaan voeren, meldde staatssecretaris Nicolaï (VVD) onlangs. In eerste instantie beperkt het kabinet zich tot een 'krachtig pleidooi' en free publicity, zoals interviews met bewindslieden. Mochten de tegenstemmers teveel invloed krijgen, dan zal ook het kabinet zendtijd opkopen.

Onlangs lekte uit dat men hier 1,5 miljoen euro voor heeft gereserveerd. Vanuit de Tweede Kamer kwam veel kritiek op dit geheime subsidiepotje. ,,De regering begint het blijkbaar nu al benauwd te krijgen'', schampert De Jongh. ,,Die 1,5 miljoen is drie keer zoveel als het bedrag dat door de overheid beschikbaar wordt gesteld aan alle initiatieven tezamen die deelnemen aan de Nee-campagne. Schandalig natuurlijk. Aan de andere kant werkt dit soort negatieve publiciteit uiteindelijk in ons voordeel.''

Momenteel weet het comité Grondwet Nee nog niet welk deel van de 0,5 miljoen de overheid beschikbaar stelt voor hun activiteiten. ,,Het is heel goed mogelijk dat we dit pas enkele weken voor het referendum te horen krijgen. Wat dat betreft kent de campagne een valse start, immers de regering en de EU hebben momenteel wel allerlei mogelijkheden om propaganda te verspreiden.''

Mobilisatiecampagne

Naast de Ja-campagne is de overheid van plan om middels een tweede campagne de burgers op te roepen deel te nemen aan het referendum. Dit meldde De Graaf (D66) tijdens de beraadslaging over het referendum in de Eerste Kamer. Peilingen schatten de opkomst nu nog in als laag, doordat tweederde van de ondervraagden onbekend is met de Europese Grondwet. Van de rest zou de helft ervoor stemmen en 20 procent tegen.

De Jongh heeft er grote moeite mee dat de overheid zichzelf zo nadrukkelijk manifesteert op het terrein van de volksraadpleging en alles uit de kast lijkt te gaan trekken om uiteindelijk zoveel mogelijk ja-stemmers te krijgen. ,,Bij een referendum moet de bevolking aan zet zijn en zouden de campagnes gedragen moeten worden door maatschappelijke organisaties. Een referendum is geen Postbus 51 campagne om het regeringsbeleid mee te verkopen.''

Hoe het referendum ook zal verlopen, bij het Referendum Platform zien ze het als een stap in de richting van directe democratie. Nijeboer: ,,Ik ben blij dat nu eindelijk eens het cordon sanitaire van onze nationale politieke klasse tegen referenda doorbroken wordt. Nederland is qua directe democratie het achterlijkste land van Europa; wij zijn tot nu het enige Europese land dat nog nooit een nationaal referendum heeft gehouden.''

Verbetering gaat zoals zo vaak met kleine stappen, weet Nijeboer. ,,In Duitsland voeren sommige direct-democraten een campagne 'Wahlstreik'. Zij stemmen niet bij verkiezingen zolang er geen volwaardige referendumrechten zijn, want zij willen niet steeds worden gedwongen hun rechten uit handen te moeten geven zonder dat ze die tussentijds kunnen terugnemen via referenda. Misschien een goed idee voor Nederland.''

Mandaat

Uiteindelijk moet ook de Nederlandse burger het middel bindend referendum in handen krijgen. ,,Burgers zouden over dezelfde onderwerpen mogen beslissen waar de Tweede Kamer normaal ook over beslist'', vindt Nijeboer. ,,In een democratie kan het parlement nooit meer rechten hebben dan burgers bij een referendum, want de burgers zijn de oorspronkelijke eigenaren van hun rechten en delegeren ze steeds bij verkiezingen. Burgers moeten hun mandaat echter ook kunnen terugnemen en direct kunnen beslissen over onderwerpen via referenda en andere direct-democratische instrumenten.''

Nijeboer heeft aan Philip van Praag een warm pleitbezorger voor de invoering van een bindend referendum. De politicoloog vindt het ,,heel erg jammer en eigenlijk ook kwalijk'' dat Nederland op democratisch gebied achterblijft in Europa. Op 1 januari werd de Tijdelijke Referenda Wet afgeschaft, waarmee vanuit de politiek raadgevende referenda konden worden aangevraagd.

Van Praag: ,,Er is sprake van politieke onwil. De grootste partijen, VVD, CDA en een deel van de PvdA, voelen niets of heel weinig voor een bindend referendum. Voor een grondwetswijziging om een bindend referendum mogelijk te maken is een tweederde meerderheid nodig, dus de steun van deze drie de partijen is haast onontbeerlijk. Overigens zijn SP en LPF ook niet zulke grote voorstanders van referenda, zeker niet van referenda op initiatief van de burgers.''

Voordat Nederland een volwaardig volksinitiatief plus referendum heeft, zijn we drie decennia verder, denkt Nijeboer. ,,Het proces verloopt stapsgewijs, zo is het elders in Europa ook gegaan. Het is zaak dat er mensen komen die zich duurzaam verbinden aan een referendumbeweging die net zolang doorgaat tot we een volwaardige directe democratie hebben.''

Meer info:

www.grondwetnee.nl

www.referendumplatform.nl

Naar boven

Ravage #2
4 februari 2005