● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #10

Till the end of the world

Jared Diamond vraagt zich in de meeslepende studie Ondergang (Collapse) af waarom door de geschiedenis heen samenlevingen ten onder gingen. De auteur probeert hieruit lessen te trekken om de aanstaande ondergang van onze westerse samenleving af te wenden.

Tekst Ulrik van Tongeren

Het boek is een vervolg op zijn met een Pullitzer prijs bekroonde Guns, germs, and steel (Zwaarden, paarden, ziektekiemen). Hierin wordt het ontstaan van de dominante rol van westerse samenlevingen ontleed. Jared Diamond is bioloog en hoogleraar geografie aan de University of California in Los Angeles.

In zijn nieuwste boek Ondergang worden een aantal ineenstortende samenlevingen in de menselijke geschiedenis behandeld, zoals de ondergang van het Paaseiland, de Anasazi indianenstam in het zuidwesten van Noord-Amerika, de Maya cultuur, het hedendaagse Rwanda en de naderende ecologische rampen die China en Australië lijken te gaan treffen.

Paaseiland

Het boek zit vol vlijmende metaforen over de ondergang van bloeiende culturen. Misschien wel het meest intrigerend is de ondergang van het Paaseiland. Eens een bloeiende cultuur die gigantische beelden produceerde. Het vruchtbare ecosysteem met talloze boomsoorten wist 30.000 mensen in leven te houden. Vandaag is het een kaal, onvruchtbaar stuk vulkanisch gesteente.

Wat zei de Paaseilander terwijl hij de laatste boom omkapte? Zo luidt de indringende metaforische vraag van de schrijver. Want de bewoners van Paaseiland hakten zelf al die bomen om, ze moesten beseft hebben dat ze daarmee hun ondergang tegemoet gingen. Het omkappen van de bomen was nodig voor de constructie en het vervoer van de beelden waarmee de leiders zichzelf goddelijk poogden te maken.

Het resultaat van dit alles was bodemerosie, hongerdood, kannibalisme en totale uitsterving van de bevolking. Diamond noemt vijf belangrijke factoren voor het ten onder gaan van culturen: klimaatverandering, het aanvallen van buurlanden, het verlies van handel, vernietiging van het ecosysteem en splijtende politieke onenigheid.

Vikingen

Ieder van deze factoren kan een samenleving in de afgrond doen storten. Meestal zijn meerdere factoren oorzaak van dergelijke ineenstortingen. De kern van het boek en meest gedetailleerde beschrijving van een verdwenen samenleving is die van de Vikingen op Groenland.

Duizend jaar geleden voer een groep Vikingen van Noorwegen naar Groenland, nabij de poolcirkel, waar twee kolonies werden gesticht. De Vikingen maakten weidegronden, bouwden een kathedraal en woningen, voerden handel met het vasteland van Europa en waren trouwe katholieken.

De veehouderij van de Vikingen bleek echter funest voor het fragiele ecosysteem. In de loop der tijd werd de vruchtbare bodem door begrazing en het kappen van bomen en struiken vernietigd. Daarnaast russte er bij de Vikingen een taboe op het vissen. Hierdoor stierven ze letterlijk van de honger, en dat in de nabijheid van rijke visgronden.

Kortom, wat aanvankelijk een bloeiende samenleving in een schrale omgeving leek - hetgeen de Vikingen bijna 500 jaar lang volhielden - verdween totaal van de aardbodem. Oorzaak zou de Kleine IJstijd kunnen zijn geweest die rond 1400 opkwam. Maar volgens Diamond waren er andere oorzaken, zoals de komst van de Inuit rond 1200, een eskimovolk dat beter toegerust was om te overleven in het barre Groenland.

Suïcidaal

De Vikingen keken als trotse Europese christenen neer op de primitieve Inuit vissers en betaalden daarvoor een verschrikkelijke prijs. Volgens Diamond plegen sommige samenlevingen dan ook zelfmoord. Dat is geen abrupt proces, het kan eeuwen duren, en is niet voorbehouden aan 'primitieve culturen'.

Onze westerse samenleving is immers ook het milieu aan het vernietigen: 80 procent van het landbouwgebied in de wereld is beschadigd, meer dan de helft van de bossen is gekapt, de oceanen worden in snel tempo leeg gevist, rivieren raken vergiftigd en het broeikaseffect jaagt de temperatuur op waardoor de poolkapen smelten en een land als Nederland weg gespoeld dreigt te worden in de toekomst.

Dergelijk suïcidaal gedrag loopt als een rode draad door de menselijke geschiedenis. Diamond weet deze angstaanjagende paradox op een briljante manier te illustreren met talrijke voorbeelden. Soms lijkt het erop dat hij teveel vervalt in details over bomen, pollen, planten en dergelijke, maar zulke beschrijvingen geven zijn exposé juist een enorme spankracht.

Ondergang gaat vooral over de elementen die het aardse ecosysteem bepalen: de bodem, de bomen en het water. Over het besef dat wanneer deze elementen verkwanseld worden ook de nakende ondergang van een samenleving dichtbij komt. Dat betekent overigens niet dat Diamond politieke, ideologische en sociale factoren negeert, maar zijn visie wijkt verfrissend af van de traditionele wetenschappers die ertoe neigen deze biologische factoren minder belangrijk te vinden.

Falen

In de laatste hoofdstukken gaat de auteur in op het irrationele gedrag van samenlevingen. Waarom nemen sommige samenlevingen rampzalige beslissingen? Hij heeft het dan over het falen van gezamenlijke besluitvorming binnen een hele cultuur of groep, en komt dan uit op vier factoren die hiertoe bijdragen.

Een groep slaagt er niet in om een probleem te zien, kan er blind voor zijn zodra het probleem wordt onderkend, doet er niets aan of de poging om het probleem op te lossen mislukt. Deze opsomming illustreert hoe ingewikkeld dergelijke processen zijn. Daarom loopt een grootscheepse aanpak van milieuproblemen nog steeds spaak, denk aan al die milieuconferenties die niks opleveren.

Toch heeft Diamond volgens hemzelf een optimistisch boek geschreven, want hij heeft hoop dat er moedige leiders en volkeren opstaan die het tij doen keren. Door de moderne communicatiemiddelen zijn we er ons er in ieder geval van bewust wat er speelt op de wereld. Niettemin geeft lezing van dit boek, met al zijn pregnante terugblikken en vooruitblikken, niet onmiddellijk hoop dat de ondergang afgewend kan worden.

Ondergang van Jared Diamond, Uitgeverij het Spectrum 2005.
ISBN 90 274 98636 NUR 680

Naar boven