● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #10

Populisme verbeeld

Populisme heeft vele gezichten. Verschillende zaken worden om goede redenen 'populisme' genoemd. In het Stedelijk Museum in Amsterdam worden deze facetten op artistieke wijze onderzocht en belicht.

Tekst Jan Kees Helms

Als een mantra komt het geluid weer voorbij. De Zilgit van de Koerdisch-Turkse kunstenares Fatma Akinci is om de minuut te horen. Deze expressievorm in de Arabische wereld, het zogenaamde intensieve tong-klappen, wordt door vrouwen toegepast bij begrafenissen en huwelijken. Akinci laat met een video in het Stedelijk Museum de klank horen zonder zichtbare emotionele context. Alleen, in hurkhouding gezeten op een berg boven een stad.

Populistische bewegingen komen en gaan, spelen in op de gevoelens van de gewone man/vrouw en zetten zich af tegen de gangbare en heersende politiek. Populistische media en kunst weten dusdanig gebruik te maken van de beeld- en geluidstaal dat zij grote groepen mensen weten te bereiken en te binden.

Fortuyn

De opkomst en moord van Pim Fortuyn hebben Erik van Lieshout geïnspireerd om verschillende werken te maken. Een getekend dagboek verbeeldt Pim Fortuyn en diens moordenaar, gelardeerd met quasi erotische prents. In de video 'Awakenings' gaat Van Lieshout in gesprek met een vriend over zijn keuze om op Fortuyn te stemmen. Daarnaast toont hij ontmoetingen met junks en Marokkanen en praat hij over zijn homoseksuele ervaringen. De video heeft weliswaar een humoristische inslag, maar Van Lieshout weet met zijn openheid anderen toch te verleiden tot opzienbarende uitspraken.

Van een geheel ander kaliber is de video-installatie van de Braziliaanse kunstenaar Dias en de Zwitser Riedweg. Het doel van hun werk is om het communicatieniveau tussen 'wij' en 'zij' te veranderen. De kunstenaars kiezen groepen mensen voor hun projecten die al dan niet letterlijk aan de rand van de samenleving staan.

Zo laten zij in de installatie 'Sugar Seekers' een groep Afrikaanse asielzoekers uit Liverpool aan het woord over genocide, migratie en slavernij. In deze video wordt een vrouw geïnterviewd in haar vertrek binnen het asielzoekerscentrum. Zij vertelt over haar privédomein. Ondertussen filmen drie andere asielzoekers haar kamer en zoomen zonder schroom in op allerlei details. Het aanbod van de beelden is groots en maakt indruk door de diversiteit in beeldtaal en afwisseling in de presentatie.

Emoties

In de video 'Safe Society' van Le Chevalliers wordt gedurende twee minuten een wereld voorgeschoteld zonder ziektes en dreiging. Alcoholvrije whisky, safe sex, een overzichtelijke stad en een schoon milieu zijn te zien op computeranimaties die zo uit een videogame lijken te zijn gestapt. De voice-over helpt je over de streep om deel uit te kunnen maken van deze safe society.

Maar het is niet alleen videowerk wat te zien valt. Willem de Rooy verzamelde krantenfoto's van demonstranten wiens gezichten duidelijke emoties vertonen. Het beeldmateriaal van demonstraties en rellen zijn ontdaan van tekst en onderschrift en gemonteerd op grote vellen papier. De verzamelde en gerangschikte foto's geven de uitdrukkingen van de demonstranten een iconisch karakter en verbinden mensen van verschillende plekken, tijden en met diverse uitgangspunten aan elkaar.

Het pacifistenkruis van metalen buizen gekoppeld aan een gasfles wordt een gevaarlijk object. De letters TERROR als opblaasbare feestartikelen met als titel 'The party is over' maken allerlei onderbuikgevoelens los. Deze twee werken van Marc Bijl zijn illustratief voor zijn manier van werken. Door symbolen of woorden in een andere context te plaatsen onderzoekt hij de betekenis van mythen en wil hij wellicht de lading ervan afhalen die mensen, organisaties of regeringen aan deze betekenis hechten.

Massacultuur

Op een expositie over populisme mogen de kleurrijke foto's van Otto Snoek niet ontbreken. Met groothoeklens en flitser legt hij genadeloos de Nederlandse consumptiemaatschappij en massacultuur vast met een groot respect voor de deelnemers aan deze maatschappij. Hij staat er bovenop en bevriest de voortsnellende bewegingen.

Tobias Ziegler kiest voor een andere fotografische benadering. Hij heeft rondhangende jongeren gefotografeerd in stemmige kleuren. Op veel plekken in steden in Engeland mogen jongeren niet rondhangen en zijn er wetten gemaakt om hun aanwezigheid te reguleren, waarmee het gevoel van veiligheid wordt vergroot. Met zijn fotografie blijft Ziegler aan de oppervlakte van de handelingen op straat en is hij geen deelnemer maar een toeschouwer met een scherpe blik.

De installatie 'Strictu' van de Braziliaan Cildo Meireles is beklemmend. De aanleiding voor de installatie is een tekst van een racistische KKK-leider: 'We want to steal their time. We want to steal their space. We want to steal their minds.' Als door een gevangenis wordt de toeschouwer geleid naar een verhoortafel waarop deze tekst is te lezen. De kunstenaar is artistiek beïnvloed door de Latijns-Amerikaanse dictatoriale regimes uit de jaren '60 en '70 en repressie. Controle en onvrijheid zijn thema's die steeds in zijn werk terugkomen.

Naar boven