Ravage #1
14 januari 2005

● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #1

Poortgebouw gaat dringend blijven

De benedenruimte en de enorme zolder van het Poortgebouw waren voor tientallen beginnende podiumkunstenaars in het Rijnmondgebied vaak de eerste mogelijkheid om hun gedichten, muziek, video-art, toneel of anderszins kunstzinnige uiting aan een publiek te tonen. De nieuwe eigenaar dreigt nu het programma te verstoren.

Tekst Agnes Verweij Foto's René van Wijck

Afgelopen zomer kreeg de bewonersvereniging van het Poortgebouw op de Kop van Zuid in Rotterdam een brief van de advocaat namens de vastgoedeigenaar. Per 1 februari 2005 wordt de huur opgezegd. Op zich verbaasde dat de bewoners allerminst. Eigenaar De Groene Groep Monumenten BV heeft er nooit doekjes om gewonden dat het een andere bestemming wenst voor haar nieuwe bezit dan het huisvesten van een woongroep die een lage huur betaalt.

Op de openingspagina van haar website flirt de Groene Groep met een schitterende foto van het Poortgebouw in de avondschemering. Een beweging van de muis over het plaatje leert dat het hier om 'bedrijfshuisvesting' gaat.

,,De gesprekken met de Groene Groep zijn vanaf het begin gegaan over de vraag op welke manier wij eruit zouden gaan, niet óf wij er überhaupt uit zouden gaan'', zegt Alex, poortgebouwster sinds twee jaar. ,,Ik denk dat de eigenaar bang is om een gewoon gesprek met ons aan te gaan. We zouden best kunnen samenwerken, misschien willen we zelfs voor een deel hetzelfde. Blijkbaar heeft hij het nodig om zijn vooroordelen over ons in stand te houden.''

Vooroordelen

Het aan de Stieltjesstraat gevestigde Poortgebouw is doordrenkt van de vooroordelen. De bewoners, zo'n dertig man, worden in het Rijnmondgebied al twintig jaar als krakers bestempeld, terwijl ze als Vereniging 't Poortgebouw vanaf 1984 gezamenlijk de huur betalen. Daarnaast zouden de bewoners het pand slecht onderhouden, terwijl zij het van binnen in prima conditie hebben gehouden.

Het casco ziet er inderdaad slecht uit. Afbladderende bruinzwarte muren, schimmelige raamkozijnen, aangetaste gevelfunderingen bij de waterlijn en het onvermijdelijke lekkende dak. Onderhoud van het casco is altijd de verantwoordelijkheid van de eigenaar geweest.

Het Gemeentelijk Woningbedrijf Rotterdam (GWR) dat na verzelfstandiging Woningbedrijf Rotterdam (WBR) is gaan heten, heeft echter nooit de honderdduizenden guldens die nodig waren voor onderhoud aan het casco willen besteden. Dat stond immers in geen verhouding tot de opbrengsten van het pand, zo'n 2600 euro aan huurinkomsten per maand.

Het gebrek aan onderhoud stapelde zich op tot een uit de kluiten gewassen probleem. Het gebouw is namelijk een Rijksmonument en daar heeft Rotterdam er niet zo veel van.

Vrijhandelszone

Het Poortgebouw (1879) valt op door zijn vele hoge ramen met hun sympathieke rondingen. Vooral van binnen bepalen die het karakter van het gebouw. Op elke verdieping zijn er die grote ramen met dat weidse uitzicht op de rivier, de binnenhavens, de Erasmusbrug, het Noordereiland, de Willemsbrug en wat minder waterig: de nieuwbouw op de Kop van Zuid.

Het pand werd gebouwd om dienst te doen als hoofdkantoor van de Rotterdamsche Handelsvereniging (RHV) die de motor was achter de eind negentiende eeuwse ontwikkeling van de 'vrijhandelszone' op Zuid. ,,Vanuit het Poortgebouw zouden de heren het 'belastingvrije' scheepsverkeer mooi in de gaten kunnen houden'', vertelt Aldo die sinds 1992 in het Poortgebouw woont. ,,Maar zover is het nooit gekomen want het RHV ging failliet in het jaar dat het Poortgebouw werd opgeleverd.''

Aldo is dol op de geschiedenis van zijn huis. ,,Het zou me niets verbazen als er in de kelders nog huisgehouden is door de Gestapo. Af en toe gaat mijn deur vanzelf open. Het spookt hier als een gek'', vertelt hij geamuseerd.

Aan de oostzijde van het Poortgebouw is sinds 1994 een nieuwe stalen brug geplaatst over de Binnenhaven. De dienst gemeentewerken Rotterdam voorzag geen problemen toen zij het landhoofd van de beweegbare brug op de negentiende eeuwse fundering van het gebouw plaatste. Sindsdien schudt het gebouw in al zijn voegen als er zwaar verkeer onderdoor rijdt. Als zo nu en dan de brug opengaat, staat het monument letterlijk op zijn grondvesten te trillen.

Prikkie

Het valt de gemeente Rotterdam moeilijk te verwijten dat zij weinig ervaring heeft met gedegen monumentenzorg. Wat echter opvalt is haar totaal ongeïnspireerde manier van problemen oplossen. In juli 2001 deed het Woningbedrijf Rotterdam het gebouw voor een prikkie van de hand aan een vastgoedexploitant met monumenten in zijn bezit. Pas na de verkooptransactie werden de bewoners hiervan door de pers op de hoogte gesteld. Het pand was hen niet ter verkoop aangeboden.

De Groene Groep Monumenten BV betaalde zo'n 400.000 euro voor het gebouw. Voor dat bedrag had... inderdaad, wellicht de redactie van dit blad het kunnen kopen. In de verkoopovereenkomst belooft de Groene Groep het Poortgebouw te renoveren en herontwikkelen en de bewoners - in het document aangeduid als 'krakersgroep' - de eerste drie jaar te laten zitten.

In maart 2004 organiseerde het City Informatie Centrum (CIC) Rotterdam een 'Verrassend Wonen'-tour door de stad. Vereniging 't Poortgebouw bood enthousiast haar medewerking aan en werd door het CIC al even enthousiast opgenomen in de tour in het kader van 'bijzondere woonvormen: de woongroep'.

Een week voor de geplande open dag kregen de bewoners de mededeling dat de excursie niet door kon gaan. De directie van het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR), mede verantwoordelijk voor het CIC, vond het 'niet wenselijk een gemeentelijke activiteit te organiseren in een pand dat binnen afzienbare tijd een andere functie zou krijgen', meldt het OBR in een brief aan een woedende poortgebouwer.

Woonvorm

Het probleem is dat de poortgebouwers niet echt als woongroep worden erkend. Geruchten doen de ronde dat het een 'va et vien' is van buitenlandse studenten, kunstenaars en activisten. Zoiets moet je natuurlijk niet hebben in een havenstad.

Maar voor de Vereniging 't Poortgebouw is het juist een van hun doelstellingen om woonruimte te bieden aan mensen die dat dringend nodig hebben. Zulke nieuwe bewoners worden toegelaten door de algemene ledenvergadering van de vereniging op basis van bepaalde criteria die de woonvorm ondersteunen.

Met een kunst-, dans- en muziekacademie in de stad lijkt een dergelijke organisatievorm op zich geen overbodige luxe, getuige de soms wonderschone spontane optredens in de grote gezamenlijke benedenruimte van het Poortgebouw. Geen gepluk aan een gitaar door Jan Kraak, maar improvisatiesessies door muzikanten die net zes maanden hebben zitten zwoegen op Mahler of Mingus. Ook een tango-echtpaar kwam zo nu en dan in de verleiding om hun zwaar erotische kunsten te laten zien. Ze zijn vertrokken uit het Poortgebouw toen ze een liefdesbaby kregen.

Vereniging 't Poortgebouw kan wat de Groene Groep betreft vervangende woonruimte als bewonerscollectief op haar buik schrijven zolang ze weigert alle namen van de bewoners door te geven. ,,Die namenkwestie is een problematisch punt'', vindt Alex, sinds kort in verwachting van een eigen liefdesbaby. ,,Zij zien het als tegenwerking, maar wij willen voorkomen dat ze ons alleen individuele woonruimtes gaan aanbieden bij wijze van publiekelijke genoegdoening.''

Gebruik

In de dagvaarding die in september 2004 volgde op de huuropzegging in juli, voert de Groene Groep aan dat het Poortgebouw '(...) niet geheel volgens zijn bestemming wordt gebruikt'. In de huurovereenkomst uit 1984 staat dat 'het gehuurde alleen voor huisvesting van haar leden gebruikt mag worden en dat enig commercieel gebruik, dat niet tot doel heeft de huisvesting in het Poortgebouw te ondersteunen, niet is toegestaan'. ,,Als je die dagvaarding leest denk je, ze hebben geen poot om op te staan'', zegt Alex, ,,maar op andere momenten lijkt ons verzet nutteloos.''

In elk geval kunnen de poortgebouwers nu niet simpelweg vol trots verkondigen wat ze in de loop der jaren hebben georganiseerd voor de stad. Van enig commercieel gebruik is met gezond verstand nooit sprake geweest (bier gratis als je vergeet de inkoopprijs te betalen en koffie en thee sowieso). Maar hoe gezond is de geest van een zwaargewicht advocaat in dienst van een monumentenontwikkelaar?

Bovengenoemde optredens in het Poortgebouw werden zo nu en dan georganiseerd en aangekondigd. Een fervente poortgebouwtekenaar maakte dan uit puur hobbyisme een flyer. Geen wonder dat daar mensen van buitenaf op afkwamen. Een woongroep houdt immers over het algemeen zijn deuren open. Dat een fanatieke poortgebouwer het dan leuk vond om voor zijn huisgenoten en gasten te koken, kan hem nauwelijks kwalijk worden genomen. Zeker niet als je zijn chocoladetaart daarbij in beschouwing neemt.

Laagdrempelig

De benedenruimte en de enorme zolder van het Poortgebouw waren voor tientallen beginnende podiumkunstenaars in het Rijnmondgebied vaak de eerste mogelijkheid om hun gedichten, muziek, video-art, toneel of anderszins kunstzinnige uiting aan een publiek te tonen. Dat vergt moed, soms ook voor de poortgebouwers zelf die de laagdrempeligheid met vereende krachten in stand wisten te houden.

Ook serieuze instellingen zijn nooit vies geweest van het Poortgebouw. Inmiddels hebben onder andere de Rotterdamse Kunst Stichting en cultuurwetenschappers van de Erasmus Universiteit de petitie ter ondersteuning van Vereniging 't Poortgebouw ondertekend.

Die advocaat van de Groene Groep gaat het hoe dan ook moeilijk krijgen. In feite wordt de huur opgezegd wegens 'dringend eigen gebruik' voor renovatie en herontwikkeling tot kantoorruimte. Iedereen is het erover eens dat het monument spoedig gerenoveerd moet worden.

Of het zinvol is om het Poortgebouw te verbouwen tot een kantoorpand, valt serieus te betwijfelen. Met horeca of een andersoortige culturele bestemming maken ze bij de gemeente en haar stadsontwikkelaars waarschijnlijk een betere beurt. Die willen namelijk heel graag dat de Kop van Zuid een bruisend uitgaanscentrum, een soort Manhattan aan de Maas wordt, wat al jaren niet lukt.

De bewoners zijn met een adviesgroep en architecten in de weer om een alternatief plan voor het Poortgebouw te ontwikkelen. Het zou zo maar kunnen dat ze eerder met iets concreets op tafel komen dan de Groene Groep. Eind 2004 had die in elk geval nog geen bouwvergunning aangevraagd bij de gemeente. Zo dringend kan dat eigen gebruik dus niet zijn.

Met dank aan Christine, Peter, Alex, Aldo & Mike

Zie voor meer info en petitie: www.poortgebouw.nl

Naar boven