Ravage
#1
14 januari 2005
●
Ravage ●
Archief
● Overzicht
2005 ● Overzicht
#1
Terugkeer naar de utopie van het marxisme
Tekst Theo Ploeg
Het woord 'multitude' n eigenlijk al eeuwenoud, Spinoza kwam er al mee aanzetten - is de laatste tijd behoorlijk hip. Vreemd is dat natuurlijk niet. Er is immers naargeestig behoefte aan nieuwe begrippen die de huidige stand van zaken beter kunnen beschrijven dan archaïsche indelingen als volk, burgers en massa.
'Multitude' is immers meer. Het is, heel kort door de bocht, een netwerk van mensen die iets gemeen hebben, maar nog meer niet. Dat netwerk vormt een kracht die de som der delen te boven gaat, maar de intelligentie van die delen niet verliest. Autonomie in een collectief zogezegd, waarbij gelijkwaardigheid van die delen ook nog eens belangrijk is.
Het postmoderne broertje dus van de eerdergenoemde massa dat te veel doet denken aan vroeger. Aan de tijd van de grote verhalen. En aan die grote verhalen is meer behoefte dan ooit. Grappig is overigens dat Geoff Mulgan, midden jaren negentig spindoctor van Tony Blair en professor aan de Universiteit van Londen, in zijn boek 'Connexity: Responsibility, Freedom, Business and Power in the New Century' die link tussen het moderne en het postmoderne al lang legde en in feite het begrip 'multitude' al gebruikte, al haalde hij er Spinoza niet bij.
Maar inmiddels zijn we tien jaar verder en staat de wereld in brand. Er is behoefte aan nieuwe zakken. Die eerste 'zak' sloeg dik vier jaar geleden overigens in als een bom: 'Empire' van Michael Hardt en Antonio Negri. Een prachtig groot verhaal dat geweldig actueel bleek. Een jaar later immers boorden zich twee vliegtuigen in de Twin Towers en werd het postmodernisme vakkundig de nek omgedraaid.
De marxistische retoriek van Empire is nog steeds uitstekend bruikbaar om de huidige stand van zaken in de wereld te duiden en te zoeken naar oplossingen. Dat moet een grote overwinning zijn voor beide auteurs. Italiaan Antonio Negri werd in 1979 beschuldigd van betrokkenheid bij de gewelddadige acties van de Rode Brigades en belandde vier jaar achter tralies. Daarna vluchtte hij naar Frankrijk. Pas in 1997 keerde hij terug in thuisland Italië en werd prompt weer opgepakt. In 2003 kwam hij vrij.
Tijdens die tweede gevangschap schreef hij n samen met de Amerikaanse literatuurwetenschapper Michael Hardt n het boek Empire. Over hoe het proces van globalisering dat zich vanaf het einde van de Koude Oorlog heeft voltrokken een nieuwe wereldorde heeft gecreëerd. Een orde die wordt gedomineerd door een ondoorzichtig mondiaal politiek systeem. Een netwerk eigenlijk. Bepaald hoopvol stemt Empire niet. Het netwerk is ons de baas en beheerst ons leven zonder dat we het door hebben. Of willen hebben.
Het vervolg 'Multitude. War and Democracy in the Age of Empire' daarentegen is weer wel hoopvol. Dat netwerk, dat zijn wij immers zelf. En dus bepalen wij ook de regels, zo luidt de boodschap. De kritieken op Multitude zijn niet mild. In de Britse (behoorlijk linkse) krant The Independent maakt Adrian Hamilton korte metten met het boek. 'Dit is dus waar het revolutionaire marxisme sterft', zo concludeert hij.
Francis Fukuyama n de auteur van Het Einde van de Geschiedenis n typeert Multitude eveneens als een gedrocht vol achterhaalde ideeën. Wat in zijn geval n zijnde de profeet tegen elk idealisme n niet verwonderlijk is. Anderen zijn minder negatief maar vinden wel dat Negri en Hardt behoorlijk complex werk geschreven hebben. Zij roemen dan weer het warme geloof van beide auteurs in de mensheid én in die verdomde multitude.
De voortekenen zijn immers duidelijk: het Empire staat op z'n laatste benen en stort hoe dan ook in. De overwinning van de multitude is dus slechts een kwestie van tijd. Zelfs Horkheimer en Adorno waren in hun neo-marxistische werk De Dialectiek van de Verlichting minder optimistisch. En, nog belangrijker, veel minder naïef.
Dat progressief links Negri en Hardt heeft uitgeroepen tot haar profeten zegt wat dat betreft genoeg over de intellectuele crisis van links. Geconfronteerd met de plotselinge ineenstorting van het postmodernisme als bruikbare theorie keert zij terug naar haar utopistische marxistische wortels (en daarmee bruikbaardere ideeën van Empire, de structuralisten en aanhangers van de Frankfurter Schule en het neo-marxisme negerend). De tijd zal leren of Hardt en Negri na Multitude weer terugkeren naar het de diepgang en analyse van Empire. De wereld verdient het.