Ravage #1
14 januari 2005

● Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2005    ● Overzicht #1

Over De Menigte en Haar Profeten

Waarschuwing aan de lezer: dit is geen recensie in de traditionele zin van het woord. U zult niet uitgelegd krijgen waar het boek over gaat. De termen en begrippen die erin gehanteerd worden zullen u niet nader worden verklaard. Dit gebeurt al afdoende, en veel beter dan ik zou willen of kunnen, op veel andere plekken. Een inbedding in de bij vlagen hooglopende discussies over dit boek - en diens voorganger, 'Empire' cq 'Imperium' - blijft dus achterwege. En het is ook zo bedoeld.

Tekst Patrice Riemens

Enkele jaren geleden hield de befaamde Duitse politiek socioloog Ulrich Beck een rede in de London School of Economics waarin hij ironiseerde over zombie institutions, instellingen en organisaties die allang hun tijd en nut hebben uitgediend, maar door de kracht van gewoonte, traditie en prestige maar voort bleven leven, en passant nieuwere en mogelijk betere initiatieven onmogelijk makend. (en dit zei Beck allemaal in aanwezigheid van Sir Anthony Giddens, de paus van de Engelse sociologie...)

Toen ik na lang zwoegen uiteindelijk 'De Menigte' van Michael Hardt en Toni Negri uitgelezen had, moest ik sterk aan die anekdote denken. Immers, wij zijn de tijd van de 'Grote Verhalen' voorbij, dus je mag je afvragen of er nog behoefte bestaat aan 'Grote Boeken'. Wat De Menigte zonder twijfel is, is het alleen maar door het 'werkelijkheidseffect' die de hype erover, en over zijn prequel, 'Empire', heeft doen ontstaan. Je kunt er niet omheen.

Ondertussen zijn er al talloze recensies en discussies rond het boek gaande, en ik heb het, nu uit eigen ervaring, een beetje te doen met al die recensenten - die ik overigens met opzet (nog) niet gelezen heb. Nog meer heb ik het te doen met de vertalers ('Multitude' is inmiddels in tig talen omgezet), die allemaal eraan hebben moeten geloven, en dat in het record tempo dat het huidige tijdsgewricht dicteert. Ik zal met dit aspect beginnen, althans wat de Nederlandse editie betreft.

Voor Guus Houtzager, de vertaler, niets dan lof. Hij heeft zich zeer eervol van een bijkans onmogelijke taak gekweten. In mogelijk niet veel meer tijd dan ik genomen heb om deze, ahem, recensie te schrijven. De auteurs hadden weliswaar wat meer helderheid beloofd in de andere helft van het tweeluik, maar waar de lezer constateert dat het lang niet helemaal is gelukt, ligt het niet aan de vertaling.

Deze situatie (en prestatie) wijst dan meteen op een 'conceptueel' probleem dat ook aan het hart ligt van het onderwerp van het boek: 'het systeem' waarin wij leven, ook al zijn wij ertegen in verzet. Waarom moest het boek per se vertaald worden? En waarom zo snel? Ik stel deze vragen alleen maar en laat ze verder onbeantwoord. Niet blij hiermee? Welnu, ik ben in goed gezelschap: dit procédé is ook Hardt en Negri alles behalve vreemd.

Maar de vertaler tuimelde wel gelijk over het eerste woord, de titel dus, en dat is een delicate kwestie. Terugvertaald is 'de menigte' namelijk 'la foule', of 'the crowd', en zo ongeveer alles wat de oorspronkelijke titel 'multitude' juist niet betekent. Ik vermoed dat de uitgever zich heeft willen behoeden voor het lanceren van alweer een neologisme - daar doen de auteurs al genoeg aan - zie bijvoorbeeld het stopwoord 'constituerend'.

Ik vermoed ook (maar heb het niet gecheckt, schande!) dat men zich gehouden heeft aan de Nederlandse vertalingen van Spinoza, immers een van de inspiratiebronnen van Hardt en Negri. We moeten de menigte dus als een 'menigvuldigheid' opvatten (van 'enkelvoudigheden') en verstaan en niet als een massa. U ware gewaarschuwd...

...als dat nodige ware geweest. Want er zijn al complete bossen gekapt om dit sleutelbegrip uit te leggen en te be-discussiëren, waarbij de auteurs zelf een flinke partij exegese hebben meegeblazen. Wij weten daardoor afdoende wat het begrip 'menigte' (ik blijf voortaan bij het Nederlandse woord) inhoudt, maar nog niet hoe het werkt.

Een van de grootste, inhoudelijke problemen van het boek, is dat wij het na lezing nog steeds niet weten. Wel wat de menigte - volgens Hardt en Negri dan - zou kunnen zijn, zelfs zou moeten zijn, maar niet hoe dat 'zijn' in zijn werk gaat, laat staan of het inderdaad zo werkt. En rijst dan de vraag of 'de menigte', als begrip wel echt, om op z'n Hollands te zeggen, zoden aan de dijk zet. De lezer moet het zelf uitmaken, ik ben bang van niet.

Waarom niet, ga ik weer lekker niet uitleggen, omdat dát het onderwerp van talloze artikelen, bijdragen, postings op het internet enz. - en niet te vergeten interviews - rond het boek is. De totaalsom daarvan is stukken leerzamer, meer verklarend, uitdagender en meer inspirerend dan het boek zelf. Ik vermoed dan ook dat die maar door een minderheid der intervenienten gelezen is (afgezien van vertalers en recensenten, zie boven).

En wat het leuke is: het doet er ook niet toe. En trouwens, er bestaat nog een gulden middenweg voor degenen die willen weten wat 'er echt in het boek staat': Tijn van Beurden heeft een voortreffelijke samenvatting gemaakt, te lezen op de even voortreffelijke website van Globalinfo.nl (*).

Uit die kritieken en discussies blijkt wel dat een van de grote zwaktes van Empire, namelijk dat de al snel naar apodictisch neigende beschrijving en verklaring van de huidige situatie/'het systeem', bij De Menigte alleen maar erger is geworden. (De situatie trouwens ook: het is nu echt oorlog).

Daar waar Empire ongelijkmatig, maar bij vlagen geniaal (of althans inzichtvol) was, is De Menigte, dat als zijn noodzakelijke complement bedoeld is, gelijkmatiger, maar ook meer verwarrend (er wordt op een aantal zaken in Empire teruggeblikt, omdat die letterlijk achterhaald bleken) en uiteindelijk onbevredigend.

Allengs maakt de filosofische verklaring - voor de empirische werkelijkheid hebben onze auteurs wat minder belangstelling - plaats voor het onversneden optimisme om tenslotte het boek in een geloofsbelijdenis te doen beëindigen.

Wij keren terug naar de hamvraag: moest zo'n boek (en zijn voorganger) echt wel en per se geschreven worden? Vanuit de auteurs bezien is dat uiteraard geen probleem: om JoJo van der Spek te parafraseren, zij hadden naast een boodschap beslist ook een behoefte.

Wat mij meer intrigeert, en eerlijk gezegd, irriteert, is het hele 'spektakel' (in de zin van Debord) eromheen. De kwesties die Hardt en Negri aansnijden waren en worden voortdurend uitvoerig en voortreffelijk verwoord in talloze gesprekken op ontelbare plekken en platforms. En vooral, ze worden veel reëler beleefd door een ontiegelijke verzameling individuen en groepen (inderdaad, de 'multitude'...) en in de alledaagse praktijk gebracht.

Het zich ophouden bij zulke 'monumenten' - uit het verleden inderdaad - is mijns inziens een jammerlijke afleiding en energieverlies dat in stand gehouden wordt door gepasseerde formaten en een 'alternatieve', maar daarom niet minder ongelukkige, variant van de commerciële marketinghype.

Ulrich Beck had het over 'zombie-instituties'. Ik heb het graag over 'eucalyptus' fenomenen: personen, organisaties, conferenties, enz. die net als de gelijknamige boom veel plaats innemen, de resources uit de omgeving opeisen, weinig of niets onder zich laten groeien, maar er wel solide en majestueus erbij staan: je kunt er eenvoudig niet omheen. Of is het meer dat: je er wel omheen moet om verder te kunnen?

Overigens lijkt het wel of het begrip 'de menigte' thans in het 'geëngageerd discours' langzamerhand verdrongen wordt door 'het precariaat' (zie de Ravage bijlage over de 'flexwerkers'), een wat beperkter, maar misschien wel meer bruikbaar en vatbaar concept.

De Menigte; Oorlog en Democratie in de Nieuwe Wereldorde (oorspr: Multitude, War and Democracy in the Age of Empire (2004). Auteurs: Michael Hardt, Toni Negri. Uitgever: De Bezige Bij, Amsterdam, 2004. ISBN 90-234-1583-3

(*) www.globalinfo.nl/article/articleprint/432/-1/1/)

PS. Ik had mij voorgenomen om geen andere recensies te lezen alvorens deze 'anti-recensie' geschreven te hebben. Ik heb mij toch aan een bezondigd, en die kan ik iedereen aanraden, bijvoorbeeld om het antwoord te krijgen op de zinnige vragen die ik niet gesteld heb: Daniel Bensaid, Multitudes ventriloques (de buiksprekende 'menigtes') op de website van Multitudes (een franstalig tijdschrift): multitudes.samizdat.net/article.php3?id_article=1739

Naar boven