Uit: Ravage #6, 26 apr 2002

'Elke ingreep wordt een beslissing,
inclusief je dood'

Interview: Karin Spaink

Volgens Karin Spaink lost de nieuwe euthanasiewet het taboe rond euthanasie en zelfmoord niet op. In haar meest recente boek De dood in doordrukstrip probeert ze het taboe opnieuw te slechten. Karin Spaink heeft inmiddels negen boeken op haar naam staan en is al tien jaar columnist voor Het Parool. Een gesprek over euthanasie, 'klotenknijpers' en persvrijheid.

Wat heeft u gedaan voor u bij Het Parool ging werken?

,,Hmm, ik vind het altijd lastig om iets over mijzelf te zeggen. Ik was begin twintig toen ik bij PSP ging werken, waarna ik al snel m'n eerste boek schreef, getiteld 'Pornografie: bekijk het maar'. Destijds woeden er tussen verschillende feministische facties verhitte debatten over pornografie. Er waren militante clubs die ruiten in wilden kegelen en vonden dat porno de wereld uit moest. Maar er verschenen ook manifesten waarin werd geroepen dat sex leuk is en porno goed. Beide houdingen vond ik te makkelijk. Ik wilde min of meer 'PSP-eigen' een soort derde weg belichten.

Na de PSP ben ik via een omscholingsprogramma programmeur geworden bij Fokker. Niet mijn eerste keus, maar er waren weinig plekken te kiezen. Ik werkte daar totdat ik MS (multiple sclerose) kreeg. Eind '87 werd ik echt ziek en begin '88 ben ik de WAO ingestuurd.

De eerste paar jaar was ik echt bek af. Ik was ineens een stuk slapper geworden en wist bijvoorbeeld niet goed meer hoe ik de stoel uit moest komen. (Spaink zucht) Hoe je het ook went of keert, de ziekte is ingrijpend. Het voorland is dat je in een rolstoel belandt. Wannéér dat gebeurt weet je niet. Wat betekent dat voor je werk, voor je liefde, voor je ambities, voor je vriendschappen? Überhaupt heb ik moeten wennen aan een lichaam dat niet goed wilde functioneren. Na anderhalf jaar thuis zitten begon het zich wat uit te kristalliseren. Ik leerde mezelf makkelijker te bewegen en mijn energie beter te doseren. Begon weer wat dingen te doen. Ik schrijf, niet fulltime, daar heb ik niet de energie voor en kijk veel Filmnet.'' (grinnikt) 

In De dood in doordrukstrip schrijft u dat euthanasie de keerzijde is van de medische vooruitgang. Is dit niet paradoxaal? Op het moment dat iemand aan een ongeneeslijke ziekte lijdt en er wordt een nieuw medicijn uitgevonden tegen die ziekte, dan kan je toch aannemen dat de wens om te sterven bij diegene misschien wel verdwijnt?

Twijfelend: ,,Misschien, maar bij de meeste ziektes komen dat soort middelen niet voor. Een eeuw geleden kwam de huisarts nog amper langs wanneer duidelijk was dat je binnen een paar maanden ging sterven. Artsen stelden hoofdzakelijk een diagnose en opereerden je, voor zover mogelijk. Tegenwoordig kunnen artsen na het stellen van een diagnose van bijvoorbeeld kanker, of een ander snel voortwoekerende ziekte, de ziekte nog lang onder controle houden. Daarmee verlengt men het ziekbed. Of dit altijd een goede keuze is...?

Tegenwoordig kunnen we mensen eerder diagnosticeren. Vroeger kwam de diagnose longkanker pas als je al in een vergevorderd stadium was. Nu kan bij een routineonderzoek al geconstateerd worden dat men vlekjes op de longen heeft, longkanker. Dat verlengt de hele periode van ziek zijn. Als bij mij geconstateerd zou worden dat ik longkanker heb, weet ik niet of ik wel voor die chemokuur of bestralingen zou kiezen. Je wordt er vreselijk beroerd van, plus dat je elke week naar het ziekenhuis moet. Je hele levenspatroon wordt ineens gedicteerd door de gang naar het ziekenhuis. 

De meeste mensen worden overvallen door ziekte. Zij zullen van tevoren niet nagedacht hebben wat ze zouden willen. Ik kan me voorstellen dat men gewoon iedere week naar het ziekenhuis gaat en het hele traject van behandeling aflegt.

,,Goed, voor mij is dat een stap die ik al eerder gezet heb. Ik heb leren nadenken over wat het betekent. Wat ik wil laten doen en wat niet. Waarschijnlijk ben ik meer geneigd daar mijn eigen weg in te kiezen dan iemand die voor de eerste keer hoort dat hij een ernstige ziekte heeft. Misschien is dat winst.

Een ander element - los van het feit dat we zoveel ziektes nu langer kunnen rekken en dat de uitkomst nog steeds vast staat, nl. dat je doodgaat - is dat elke ingreep een beslissing wordt. Nog een therapie proberen, misschien nog een chemokuur, of toch een bestraling? De medische wetenschap heeft zich dusdanig ontwikkeld, dat het niet meer dan logisch is dat ook doodgaan een beslissing is geworden. Mensen zullen de beslissing om dood te gaan weer in eigen handen willen krijgen. Ze willen zelf kunnen bepalen of men die twee maanden nog doorgaat, en daarna niet meer.

Je ziet dit vooral bij oudere mensen. Zij zijn bang dat ze in de situatie terecht komen dat ze verzorging behoeven. Dat ze het idee hebben dat het leven niet meer van hen is, en dat ze dat leven eigenlijk niet meer willen. Ik vind het een begrijpelijke reactie als mensen zeggen: "tot hier en niet verder". De discussie is natuurlijk anders als je weet dat je wat onder de leden hebt en überhaupt als je doodgaat. Veel jonge mensen krijgen tegenwoordig met aids te maken. Hierdoor worden ze gedwongen om na te denken waar hun grens ligt, juist omdat ze nog jong zijn en niet afhankelijk willen leven.''

In hoeverre is het taboe over euthanasie en zelfmoord te doorbreken?

,,Nederland doet het wat euthanasie betreft wel redelijk, denk ik. Wat zelfmoord betreft is het minder. In Nederland pleegt de arts in de meeste gevallen uitsluitend euthanasie op je eigen verzoek. In andere landen is er de angst voor de sociale druk die hiermee gepaard kan gaan. Er is zelden oog voor de sociale druk de andere kant op. De moeder van een goede vriendin had longkanker. Die vriendin in nu soms nog bang dat ze druk op haar moeder heeft uitgeoefend: niet om euthanasie te plegen, maar juist om door te gaan met haar behandeling. Dat is ook sociale druk die veel mensen beschouwen als 'moed inspreken'. Ze zijn tegelijkertijd erg bang voor de sociale druk als het gaat over euthanasie plegen, of laten uitvoeren. In alle gevallen laat je je natuurlijk beïnvloeden. De beslissing euthanasie neemt niemand echt helemaal alleen, behalve dan soms die van zelfmoord. Euthanasie wordt bij uitstek door meerdere partijen besproken.''

Vindt u dat euthanasie toegepast moet worden in het geval van depressies. Oud-senator E. Brongersma was levensmoe. Is levensmoeheid een vorm van ondraaglijk lijden en daarmee een rechtvaardiging voor euthanasie?

,,Ik wil voorop stellen dat Brongersma uitgebreid psychiatrisch onderzocht was, daaruit bleek dat hij niet depressief was. De man was gewoon op, moe, en fysiek aan het aftakelen. Hij viel vaak om, zag slecht, kon zijn bed moeizaam uitkomen. Dat is toch een andere situatie dan wanneer iemand depressief is. In het geval van Brongersma heeft het Openbaar Ministerie zijn fysieke omstandigheden niet serieus genomen. Zijn huisarts, Philip Sutorius, is zo eerlijk geweest om het hoofdmotief van Brongersma voorop te stellen, nl. dat hij geestelijk op was, eenzaam en geen toekomst meer had. Wat niet hetzelfde is als een depressie, want bij een depressie is het ook nog je eigen perceptie. Sutorius had evengoed in het euthanasieformulier talloze fysieke klachten kunnen invullen, dan was zijn handelen niet ter discussie gesteld. Veel artsen stellen een overlijdingsformulier iets bij door de fysieke misère wat aan te dikken en die ontspringen zo de dans. Sutorius hangt omdat hij eerlijk is geweest.

Depressie is een heel ander verhaal. Ik denk niet dat als iemand een jaar lang depressief is geweest, en verschillende medicijnen heeft gehad die niet geholpen hebben, je als huisarts euthanasie moet toepassen. Tegelijkertijd heb je mensen die al 15 of 20 jaar depressief zijn, allerlei medicijnen hebben gehad, en verschillende andere vormen van behandeling zoals opname, elektrotherapie, maar het helpt niet. Wie ben ik dan om te zeggen dat zo'n persoon niet dood mag. Als ze zelfmoord zouden willen plegen zou ik mij dat levendig kunnen voorstellen. Ik denk dat als iemand zich in dit geval tot een arts wendt omdat ze bang zijn de zelfmoord niet goed te kunnen uitvoeren, dat acceptabel is.

Het is niet makkelijk om zelf aan de juiste middelen te komen. Ik beschouw jezelf voor de trein werpen, of van drie hoog naar beneden springen niet als goede middelen. Een goed middel is iets wat niet al te gruwelijk is voor jezelf en voor je omgeving, en met een redelijke mate van zekerheid werkt. Ik vind zo'n geval absoluut verdedigbaar. Binnen de huidige wet is dit niet makkelijk. Op jaarbasis gaat het om vijf tot tien mensen die om een psychiatrische reden bij de wens om zelfdoding hulp en toestemming krijgen van de huisarts. In deze gevallen gaat het bijna altijd om mensen die een geschiedenis van psychoses hebben. Bij depressie is dit, voor zover mij bekend, in Nederland officieel nog niet gebeurd.''

In de onlangs in werking getreden euthanasiewet zullen artsen niet meer vervolgd worden. Nu blijkt dat de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE) dit najaar een proef willen beginnen met de verstrekking van zelfmoordpillen door niet-artsen. Vindt u dit niet wat te ver gaan?

,,Het enige dat ze zeggen is dat ze een experiment willen met het verstrekken van de pil van Drion. De NVVE heeft een aantal psychologen in dienst die mensen bijstaan die bij hen aankloppen met de wens voor hulp bij zelfdoding. Ze voeren gesprekken en helpen uit te zoeken hoe gefundeerd die zelfmoordwens is. In sommige gevallen geven zij tips over hoe je aan de juiste middelen kunt komen. Ik kan me goed voorstellen dat de NVVE bekijkt of het verstrekken van de pil van Drion door deze niet-artsen mogelijk is. Voor het hier eerder genoemde experiment vraagt de NVVE nog toestemming. Het is niet zo dat deze niet-artsen al begonnen zijn met het uitdelen van de zelfmoordpil.

Dit soort middelen zijn nog maar sinds kort zo streng gereguleerd. Vroeger kon men makkelijk seconal van de huisarts krijgen. Het was bekend dat mensen dit als zelfmoordmiddel gebruikten en daar een betrekkelijk zachte dood mee hadden. Toch gingen mensen niet massaal seconal gebruiken. De angst dat wanneer mensen toegang zouden hebben tot een zelfmoordmiddel men zichzelf massaal over de klink gaat jagen, snap ik niet. Dit is in de geschiedenis simpelweg niet gebeurd. Naarmate men de middelen ontoegankelijker maakt, verschuift slechts de techniek van de zelfmoord.'' 

Hoe komt iemand aan informatie?

,,Ik zou zeggen: lees mijn boek'', antwoord Spaink lachend. ,,Bij de NVVE kun je een boekje krijgen na drie maanden lidmaatschap. Op het web circuleert 'Suicide faq (frequently asked questions)'. Daar kun je lezen hoe je het niet moet doen, wat ontmoedigend kan zijn als je het wel wilt doen. (diepe zucht) Zolang efficiënte zelfmoordmiddelen ons actief worden onthouden, is de kans op mislukking - met soms levenslange invaliditeit tot gevolg - heel groot.

De overheid is er erg op uit zelfmoord te voorkomen. Maar dat kan niet. Als overheid kun je niet voorkomen dat iemand verslaafd raakt, ondanks het feit dat er tamelijk sterke restricties liggen op harddrugs. Men kan evenmin, ook al geeft men goede voorlichting over veilige seks, niet voorkomen dat een aantal mensen simpelweg in de rondte neukt. Men kan beter accepteren dat mensen soms keuzes maken waar je je vraagtekens bij hebt. Geef goede voorlichting, zorg dat er hulp is om uit de verslaving te kunnen komen, dat er een sociaal netwerk is. Zorg dat mensen weten wat de risico's van allerlei zelmoordmethodes zijn. Dat kan men beter doen dan mensen tegen zichzelf in bescherming nemen. Heeft de 'staat' überhaupt wel te oordelen over de vraag of ik al dan niet verslaafd wil zijn aan heroïne! Ze hebben het recht te zeggen dat ik niet mag inbreken om aan mijn dope te komen, maar daar houdt het mee op. Ik mag zelfmoord plegen en dan is het maar beter als ik daarvoor geen machinist gebruik.

Overigens is het paradoxaal dat mensen op een andere wijze wel weer informatie over zelfmoord krijgen. Let op de bordjes: 'Let op hoogspanningsgevaar, levensgevaar'. Dit is informatie over zelfmoord, al is het daar niet voor bedoeld. Iemand die suïcidaal is ziet die dingen.''    

Op 22 maart moest u in België voor de rechtbank verschijnen vanwege een artikel in De Morgen  uit 1998, hetgeen in België destijds een enorme commotie heeft veroorzaakt. U beschrijft daarin hoe een lid van de Belgische rijkswacht twee Marokkaanse jongeren aan een illegale en intimiderend bedoelde fouillering onderwerpt in de trein tussen Amsterdam en Brussel. In het artikel noemde u de betreffende rijkswachter "Klotenknijper", verwijzend naar zijn uitgebreide "zoektocht" in het kruis van de jongens. De rijkswachter spande een procedure tegen u aan. Wat wil de man van u?

,,Wraak? De publiciteit destijds was na een paar weken al over. Hij heeft geclaimd dat hij gepest werd door collega's over het feit dat hij een 'onderdrukt homoseksueel' zou zijn. Ik had nl. in de trein gezegd dat hij toch een geweldig vak had als 'onderdrukte homo'. Als agent kan je ongestoord je gang gaan en nog de held uithangen ook. Ik heb naar bewijzen over die pesterijen gevraagd. Vervolgens beweerde de man dat hij de maandag na het voorval door zijn collega's op die manier zou aangesproken zijn. Die maandag was mijn artikel nog helemaal niet verschenen! Dat verscheen pas vier dagen later. Ik kan me voorstellen dat zijn collega die betrokken was bij de incidenten op de trein dit voorval verder heeft verteld en er om heeft gelachen. Maar ik ben niet verantwoordelijk voor pesterijen: het bewuste artikel was nog niet verschenen toen ze begonnen, en daarbij heb ik zijn naam helemaal niet genoemd. Ik heb hem daarin 'klotenknijper' genoemd zonder erbij te vertellen wie het was. 

Is deze rechtszaak ook een zaak tegen de vrijheid van meningsuiting van een journalist?

,,Ja, vandaar dat het ook voor de meervoudige rechtbank verschijnt. Het is een persmisdrijf. Het gaat er om wat je als journalist wel of niet mag schrijven. Mijn vriend werd, nadat hij door 'klotenknijper' en een van zijn collega's in elkaar geslagen was, op een bankje achterin gezet en maakte mij met gebaren duidelijk dat hij nog langer zou moeten blijven. Ondertussen was iemand anders eindelijk mijn vriends tas aan het doorzoeken. De agent kwam in de tas een boek van mij tegen. Hij zag mijn foto op de achterzijde en ging met 'klotenknijper' praten. Vijf minuten later konden we gaan. Toen heb ik gezegd dat hij de krant in de gaten moest houden omdat ik hier over zou schrijven. 'Klotenknijper' antwoordde me dat we in een vrij land leven en dat ik dat maar moest doen. Deze zaak behelst meer dan alleen een zaak tegen mevrouw Spaink als persoon. Ik heb gebruik gemaakt van mijn rechten, en wat gebeurt er: een rechtszaak!

U hebt zich een aantal jaar geleden erg druk gemaakt om de aanwezigheid van de Scientology Church in Amsterdam. Was dat omdat deze kerk uw teksten niet op internet wilde hebben?

,,Ik ben door ze belasterd, ik ben door ze achtervolgd, ze hebben mijn vuilnis tijdenlang onderzocht. Het zullen nooit mijn vriendjes worden. De Scientology Church (SC) heeft een inlichtingendienst waar een gemiddeld Oosteuropees land jaloers op zou zijn. Welke kerk heeft zo'n groot inlichtingenapparaat? Welke kerk huurt detectives in? Welke kerk heeft in de formele top advocaten zitten? Er doen teveel verhalen de ronde over oplichting en de SC is net iets teveel veroordeeld vanwege infiltratie, afluisteren en het jatten van documenten. Ze infiltreren bij de overheid in Canada en Amerika. Maar ik maak er geen hetze van. Het laatste artikel waarin ik over de SC schreef is al weer drie jaar oud.'' 

U schrijft regelmatig columns over buitenparlementaire activiteiten. Bent u wel eens aanwezig bij acties? Vanwaar deze betrokkenheid?

,,Mijn betrokkenheid is groot, maar ik ga nooit de straat op. Ik haat betogingen en ben daarbij slecht mobiel. Ik schrijf er liever over voor de rest van de wereld. Op de trouwdag van Willem en Maxima ben ik wel op het Witte Plein geweest. Het was de enige plek waar je kon laten zien dat je kritiek had. Veel meer kon je niet doen. Ja, een rel trappen, maar dan staan er de volgende keer geen drieduizend man, maar dertig.''

Marina Groen

De dood in doordrukstrip. Over dood, euthanasie en zelfmoord is verschenen bij Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, 224 blz., 12 euro.

De uitspraak van de rechtszaak in België is 26 april