Maxima als redder van de monarchie

,,Hadden we nog maar een absolute koning, dan waren er nu ook veel meer fervente republikeinen geweest'', zegt de cultuur­historicus en republikein Thomas von der Dunk (40). Hij werkt momenteel aan een boek over de vraag hoe Nederland in de negentiende eeuw van een republiek in een monarchie veranderde.

Thomas von der Dunk: ,,Ik ben voor een republiek op grond van logica, op grond van politieke controleerbaarheid, etc. In deze maatschappij dient ieder mens op basis van z'n eigen capaciteiten een plek te krijgen in de samenleving. En dus niet op grond van het soort baarmoeder waar je uit komt rol­len. Wij geloven toch niet meer in het feit dat je op basis van erfelijkheid recht hebt op een publieke functie? Het koningschap is een publiekelijk ambt. Kandidaten moeten pu­bliekelijk gekozen danwel afgezet kunnen worden. Binnen de monarchie is de koningin niet verantwoordelijk voor haar eigen daden, hetgeen volstrekt in strijd is met onze moderne samen­leving. Zodra Beatrix op een Oostenrijkse berghelling uit­glijdt is het Kok die zich bezeert.''

,,Dit is geschiedkundig wel te verklaren. Oorspronkelijk was het koningschap een sterke privé-aangelegenheid. Zo is dat tegenwoordig niet meer. De koningin is steeds meer een ambte­naar geworden in dienst van de staat. Om de monarchie af te schaffen is een forse ingreep nodig. Dat gebeurt pas bij een belangrijke omwenteling, wat ik niet zo snel zie gebeuren.''

Vandaag de dag struikelen we over de bekende columnisten en commentatoren die in de media korte metten maken met het ko­ningshuis. Echter, zodra ze uitgenodigd worden voor het eerste de beste koninklijke defilé draaien ze om als een blad aan een boom. Hoe verklaar je die tweeslachtige houding?

,,Veel mensen, waarvan je toch zou denken dat ze beter zouden moeten weten, laten zich nu eenmaal verleiden door de entou­rage rond het koningschap. Ze accepteren zonder blikken of blozen het erelintje. Kijk naar het Republikeins Genootschap, dat voor een groot deel bestaat uit gedecoreerde personages. De Oranjes hebben zich in de loop der geschiedenis altijd enigszins volks opgesteld. Dat spreekt aan. Daarnaast kent Nederland geen aristocratische traditie, waardoor we zo snel onder de indruk zijn van al die poespas.''

Andree van Es (GroenLinks), nog niet zo lang geleden overtuigd republikein, gaat Maxima wegwijs maken in het maatschappelijke leven. Jeltje van Nieuwenhoven (PvdA) vindt dat we niet langer moeten zeuren over de Zorreguieta's. Saskia Noorman-Den Uyl (PvdA), een jaar geleden nog tegen de komst van Jorge Zorre­guieta, nodigt nu in opdracht van de Oranjes de leden van SAAM (comité dat de Dwaze Moeders in Argentinië steunt) uit om aanwezig te zijn op het huwelijk. Ze gedragen zich als lakei­en. Vind je dit geen zielige vertoning?

,,Intellectueel gezien is het volkomen zwak. Het koningshuis doet aan repressieve tolerantie, dat is slim. Tegenstanders van de monarchie worden niet verstoten maar juist opgenomen in het systeem. Dit is voor een deel te wijten aan de consensus-politiek die wordt gevoerd in dit land. We willen niet buiten de boot vallen. Als de algehele consensus de richting opgaat van acceptatie, dan doen heel veel mensen daaraan mee. Men wil dan niet langer moeilijk doen, geen gezeur meer.''

Probeert een Van Nieuwenhoven, tweede op de kieslijst, ook geen graantje mee te pikken van de populariteit van Maxima?

,,Ja, dat speelt ook een rol. Maar deze draaikonterij zit ook ingebakken in de Nederlandse psyche. We hebben de angst om alleen te komen staan. We denken wel dat we individualistisch zijn, maar in wezen zijn we een heel conformistisch volk. Daarnaast is de monarchie in dit land gebaseerd op sentiment. We vinden die familie zo schattig. Ten derde komt die omslag voort uit hun eenvoudige afkomst. Men voelt zich gecharmeerd wanneer men wordt toegelaten tot in de hoogste kringen.''

,,De stemming onder het volk bleek al rond de verloving zeer positief ten gunste van Maxima. Haar verschijning en het feit dat ze al een aardig woordje Nederlands sprak, speelt hierin een grote rol. Aangezien politici niet tegen deze stemming in durven te gaan, verlaat men de principes vrij eenvoudig. Hoe­veel intellectuele onafhankelijkheid en moed hebben kamerleden nog vandaag de dag, vraag je je dan af. Politici willen dich­ter bij de bevolking komen te staan. Ze varen daarbij steeds vaker blind op sentimenten.''

Republikeinen en critici van de monarchie gaan gouden tijden tegemoet met dit omstreden huwelijk. Ze zijn verzekerd van schandaaltjes.

,,Waar het op aankomt is of Willem-Alexander en Maxima in staat zijn hun mond te houden over de Videla-kwestie. Daar slagen ze niet zo goed in, zo blijkt. Het koningspaar zit met het probleem opgezadeld dat ze weliswaar modern wil ogen, bijvoorbeeld door voor hun mening uit te komen, maar uit politiek oogpunt bezien mag ze niets zeggen over de ouders van Maxima. Gelukkig is Willem-Alexander nogal loslippig. Hij heeft niet dat masker van z'n moeder.''

,,De verbintenis met de Zorreguieta's zal ongetwijfeld tot pijnlijke momenten leiden. De kennissenkring van deze familie komt natuurlijk ook niet uit de sloppenwijken voort. De beste vriendin van Maxima is de dochter van een minister uit de regering van Videla. De vraag is of dit heerschap hier bij officiële gelegenheden zal worden uitgenodigd. Er liggen belangrijke gelegenheden in het verschiet, zoals de doopplech­tigheden en de kroning. Daarnaast krijgen we de begrafenis van Jorge Zorreguieta. Ik zie Maxima en Willem-Alexander al staan tussen dat onfrisse volk.''

,,Beatrix heeft op haar vingers kunnen natellen dat dit huwe­lijk tot problemen zou leiden. Die problemen zal ze ongetwij­feld hebben willen vermijden. Aanvankelijk was ze dan ook tegen dit huwelijk, heb ik begrepen.''

Alsof Beatrix, die zelf vriendschapsbanden onderhoudt met politieke leiders in China en Turkije, er iets aan gelegen is dat Zorreguieta de mensenrechten schond.

,,Nee, daar is het haar niet om te doen. Haar hele familie heeft er onfrisse relaties op na gehouden. Beatrix was alleen bang dat de ophef rond het huwelijk de monarchie zou schaden. Ik heb ook begrepen dat de broers van Alexander aanvankelijk tegen het huwelijk waren. Dat Jorge Zorreguieta wegblijft op het huwelijk kan dan ook alleen als een strategische zet van de Oranjes worden beschouwd.''

En dat alles omdat Maria Zorreguieta het huwelijk gearrangeerd zou hebben, door haar dochter de opdracht te geven Willem-Alexander op een feest in Spanje te strikken.

,,Dat lijkt mij niet onwaarschijnlijk. Bernhard heeft aardig wat zakelijke contacten in Argentinië. Argentijnen voelen zich het meest met Europa verwant, dat geldt zeker voor de elite. Dat de moeder van Maxima via haar dochter uit is op meer macht en status, klinkt reëel. Met het huwelijk in het vooruitzicht gaan haar wensen in vervulling.''

Nederland valt massaal voor de lachende blondine. De kroon­prins kwijnt weg aan haar zijde. Belandt hij nu ook in een kliniek, gelijk z'n vader?

,,Willem-Alexander heeft niet de eerzucht en perfectiedrang als z'n moeder. Daarnaast is hij ook niet zo geïnteresseerd in politiek. Ook acht ik Maxima intelligenter dan Willem-Alexan­der. De kans is inderdaad groot dat hij bij haar onder de plak komt te zitten. Maxima zal veel meer in de schijnwerpers komen te staan. Dat ligt ook besloten in de vormgeving van het koningschap, waarbinnen een sterke behoefte is aan uiterlijk vertoon. Omdat Willem-Alexander van nature geen macht heeft en ook niet over voldoende geldingsdrang beschikt om zich die macht toe te eigenen, is de kans vrij groot dat hij onzicht­baar wordt. Dat is heel apart, maar het kan ook de redding betekenen van de monarchie. We zijn immers in de loop der geschiedenis nooit echt gelukkig geweest met onze koningen.

Je beschouwt jezelf als overtuigd republikein. Hoe streef je de komst van de republiek na?

,,In concreto schrijf ik af en toe venijnige stukken in de krant. Verder ben ik lid van zowel het Nieuw Republikeins Genootschap als het Republikeins Genootschap. Die laatste stelt overigens niets voor, dat is een voorname herenclub. Ik moet erbij zeggen dat de komst van een republiek niet mijn hoogste prioriteit heeft. Ik vind wel dat het mogelijk moet zijn er over met elkaar in debat te treden. Dat gebeurt te weinig, er ligt een taboe op het thema.''

Voorstanders van een republiek ouwehoeren alleen maar in achterafzaaltjes, zo luidt de kritiek.

,,Ik geloof niet dat je met demonstraties en andere strijdbare actievormen mensen ervan overtuigt dat de republiek hen uit­eindelijk meer voordelen biedt dan de monarchie. Ik denk ook dat de kans voorlopig heel klein is dat de monarchie wordt afgeschaft. In die zin vind ik het verspilde energie om je er langdurig druk om te maken. Maar goed, ik besef dat ik hier heel tweeslachtig in ben. Het is een typisch Nederlandse houding om alles op haalbaarheid in te schatten voordat je eraan begint.''

Juist binnen linkse kringen halen velen de neus op als het gaat om het debat over de republiek versus de monarchie. Hoe verklaar je dit?

,,Voor een deel heerst bij hen de mening dat het koningshuis slechts een vorm van façade is. Deze zienswijze berust op een misverstand, want de koningin oefent wel degelijk politieke invloed uit. Dat is onder Beatrix zo ontstaan. Voor een andere categorie geldt dat ze inzien dat het neerhalen van de monar­chie vechten tegen de bierkaai betekent.''

We kunnen beginnen met de modernisering van de monarchie door de leden van het koningshuis hun privileges -uitkeringen, hofjacht, vliegveld, politieke invloed- te ontzeggen.

,,Dat probeert Thom de Graaf (D66) door erop aan te dringen dat de monarchie van binnenuit wordt uitgehold. Als dat ge­beurt en de koningin op een dag inziet dat ze niets meer kan en mag dan alleen maar linten knippen, dan kan ze haar conclu­sies trekken.''

Is dat wél haalbare kaart?

,,Jawel, je moet hen dan eerst de nutteloze privileges ontzeg­gen. Een aantal privileges kun je zo zonder problemen afschaf­fen. Voor anderen moet je eerst een goed alternatief bedenken, zoals de bemoeienis van de koningin met de kabinetsformatie. Uiteindelijk kom je dan uit bij het Zweedse model.''

,,Maar tegelijkertijd, naarmate je de betekenis van de monar­chie uitholt, wordt ook de urgentie kleiner om de monarchie af te schaffen. Hadden we nog maar een absolute koning, dan waren er nu ook veel meer fervente republikeinen geweest.''

Een aanzienlijk deel van de bevolking staat positief tegenover het koningshuis maar weet nauwelijks iets over het functione­ren van de monarchie. Moeten de voorstanders van een republiek niet veel meer doen aan publieksvoorlichting?

,,Het is heel moeilijk om met argumenten in te gaan tegen heersende sentimenten. Men pikt bepaalde feiten misschien wel op maar deze worden net zo snel weer verdrongen. Tegen senti­menten valt niet op te boksen.''

Voorheen waren het de human interest bladen die goede zaken deden met sappige verhalen over het koningshuis. De laatste jaren deinen ook de meeste dagbladen en tv-nieuwsprogramma's vrolijk mee op de Oranje-golven. De Volkskrant sponsort zelfs de populaire koninklijke tentoonstelling "Ja ik wil". Begrij­pelijk of onrustbarend?

,,Die Pieter Broertjes, hoofdredacteur van de Volkskrant, is een grote draaikont. Je ziet dat de commerciële belangen een grote rol spelen. Omdat Maxima als product goed verkoopt besteden het Journaal en de Volkskrant onevenredig veel aan­dacht aan zo'n verlovings­tournee. Maar het gaat intussen nergens over.''

,,Maar in z'n algemeenheid vind ik de media van tijd tot tijd toch behoorlijk scherp in haar kritiek richting het konings­huis. Zeker als je die kritiek vergelijkt met die van pakweg dertig jaar geleden. Met name de NRC maar ook regionale kran­ten haalden fel uit rond de verloving van Willem-Alexander. Het gaat op en neer. Nu, in de aanloop van het huwelijk, komt de kritiek weer los. ''

Alex van Veen