Nozems, provo's en piraten

De roerige jaren zestig in beeld

De jaren zestig veroorzaakten een enorme cultuurbreuk in de Nederlandse samenleving. In de tentoonstelling 'The Sixties. Nozems, provo's en piraten' die momenteel in de Burcht in Amsterdam is te zien, staan deze roerige jaren centraal. Onder begeleiding van de 'Ex-Kabouter' Coen Tasman gingen we een kijkje nemen.

Samen met Coen Tasman loop ik de trappen op van het koude, maar schitterende gebouw de Burcht. Tasman kwam in 1959 naar Amsterdam om psychologie te studeren. Door zijn deelname aan de demonstratie tegen het huwelijk van Beatrix en Claus ontdekte hij de Provobeweging. Na zijn huwelijk met Hilke Krohn raakte hij via zijn toenmalige overbuurman Roel van Duijn al vroeg betrokken bij de Kabouterbeweging. In februari 1971, na het zoveelste conflict over de financiën van de Kabouterkrant, trok hij zich uit de Kabouterbeweging terug.

In zijn boek Louter Kabouter over de geschiedenis van deze beweging, maakt hij duidelijk hoe actueel sommige van hun ideeën nog steeds zijn. Ook de keuze van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis voor een tentoonstelling over deze roemruchtige periode in Nederlandse geschiedenis, lijkt ingegeven door de grote belangstelling voor deze tijd. ,,Maar misschien is ook het huwelijk van Alexander en Maxima van invloed geweest op deze keuze'', oppert Tasman. ,,Ik heb sterk het vermoeden dat de geschiedenis zich herhaalt, alleen in een andere vorm. Ook nu zijn er weer ludieke acties gepland rond het huwelijk.''

In de tentoonstellingsruimte klinkt muziek. The times they are a-changing van Bob Dylan, Kom toch eens klaar, klootzak van Johnny the Selfkicker en nog meer muziek uit deze roerige jaren. Ik waan me al snel in de sixties.

Een groot affiche waarop fotomodel Phil Bloom naakt poseert, springt direct in het oog. ,,Phil Bloom kwam in 1967 op de VPRO-televisie voor het eerst naakt in beeld'', vertelt Tasman. ,,Dat veroorzaakte een enorme rel, er was nooit eerder een blote vrouw op de tv vertoond. Het was in het kader van de seksuele revolutie de bedoeling een schokeffect teweeg te brengen. Zij werd hier beroemd mee en heeft nog op veel affiches en ansichtkaarten naakt geposeerd.''

Rookbommen

Als we verder lopen zien we een groot formaat foto van een politieoptreden op de grachten. ,,10 maart 1966, de dag van 'het' huwelijk tussen de toenmalige kroonprinses Beatrix en Claus von Amsberg'', vertelt Tasman met de nadruk op 'het'. ,,Daar was veel om te doen, met name omdat Claus een Duitser was. Bij nader inzien een buitengewoon sympathiek man. Toen wist men niet meer van hem dan dat hij Duitser was, in de diplomatieke dienst had gezeten, en ook op jeugdige leeftijd bij de Wehrmacht had gediend. In de jaren zestig was Claus, in termen van de Tweede Wereldoorlog, een fout iemand. Men accepteerde niet dat Beatrix met een fout iemand ging trouwen.''

Provo bestond uit een generatie jongeren die de oorlog niet hadden meegemaakt, maar de commotie rondom het huwelijk aangrepen om de monarchie als erfelijke staatsvorm ter discussie te stellen.

Tasman: ,,Provo organiseerde een oranjecomité 'de Parel van de Jordaan', wat als alternatief voor het nationaal huwelijksgeschenk een anti-huwelijks geschenk zou inzamelen. Wat dit werd bleef lang geheim. Er deden allerlei geruchten de ronde zoals dat er tijdens het feest bandjes met mitrailleurgeluiden afgedraaid zouden worden en de paarden van de politie suikerklontjes met LSD gevoerd zouden worden. Uit Artis zou leeuwenstront gehaald worden, daar slaan paarden van op hol. Dit leidde tot flink wat commotie voor het huwelijk. De politie controleerde de nacht ervoor alle bruggen op eventuele explosieven. De bekendste Provo's doken onder in de dagen voor het huwelijk, omdat die anders in preventieve hechtenis zouden worden genomen (later wel bekend als artikel 40). Het anti-huwelijkscadeau waren natuurlijk de rookbommen die tijdens het huwelijk werden gegooid.''

Het harde optreden van de politie als reactie hierop is duidelijk te zien op de foto. Ook op een aantal kleinere foto's wordt dit duidelijk. ,,Ruim een week na het huwelijk was op de Prinsengracht bij uitgeverij van Gennep een fototentoonstelling georganiseerd over het politieoptreden van de tiende maart'', zegt Tasman. ,,Tijdens de openingsdag was het ontzettend druk op de Prinsengracht en weer liep de situatie uit op rellen met de politie, daar zijn ook foto's van. Onder andere een foto van een motor met zijspan. De agent in de zijspan heeft de lange lat (knuppel) in zijn handen. Zo'n motor was heel wendbaar, waardoor de man makkelijk om zich heen kon meppen, om zoveel mogelijk omstanders te raken.''

Puch

Terwijl we verder lopen knalt het lied 'Heee, kom van dat dak af' uit de speakers. We staan stil voor een tv waarop het satirische VARA-programma 'Zo is het toevallig ook nog eens een keer!' te zien is. Mies Bouwman was een van de medewerkers.

,,Tv was toen het symbool van de verslaving van de consument in Nederland'', legt Tasman uit. ,,In een van de uitzendingen van het VARA-programma werd een persiflage gemaakt op de invloed van de tv. De uitzending heette 'Het Beeld', waarin de tv als nieuwe religie werd uitgedragen, ook wel beeldreligie genoemd. Dit programma veroorzaakte veel opschudding, veel religieuze mensen voelden zich erdoor gekwetst.''

In een hoek van de zaal staat de bekende Puch, een brommer die onder de nozems (in Amsterdam werden deze arbeidersjongeren 'Dijkers' genoemd) het statussymbool bij uitstek was. Tasman neemt plaats op de Puch en zet de koptelefoon op die aan het stuur hangt, deze geeft brommergeluiden weer. Voor hem staat een tv waarvan de video gaat lopen als hij de Puch gas geeft door te draaien aan het rechter handvat. We zien beelden van Flower Power-achtige jongeren op brommers met hoge sturen, die stoned naar popmuziek luisteren in een bosachtige omgeving.

Electro

We staan nu voor een vierkante lage box, waarvan de bovenkant in twee zijden verdeeld is. Aan de linkerkant staan in het kort verschillende politieke gebeurtenissen, aan de rechterkant kun je de bijbehorend popzong zoeken door de juiste knoppen in te drukken. Ook wel het electrospel genoemd. Electro was een populair wetenschapsspel in die jaren.

Tasman leest voor: "In 1971 begint Bangladesh (vroeger Oost-Pakistan) een onafhankelijksoorlog tegen Pakistan. De enorme vluchtelingenstroom kan niet worden opgevangen door India en duizenden mensen sterven van de honger". Hier hoort het nummer Bangladesh van George Harrison bij. Tasman drukt de knoppen in en het geluidsfragment begint te spelen, het antwoord is goed.

Ik pik er een andere politieke gebeurtenis uit: "De zwarte bokser Rubin Carter wordt in 1967 door een blanke jury tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld voor de moord op drie blanken. Pas in 1985 wordt Carter wegens racistische vooroordelen van de jury vrijgesproken". Ik druk vervolgens de knop in bij het liedje Hurricane van Bob Dylan. Als eerste horen we luide gitaarmuziek, dan zet Dylan het geweldige lied in.

Hoewel Tasman door de luide muziek slecht verstaanbaar is, gaat hij onverstoorbaar verder met zijn commentaar bij een volgend affiche. ,,Dit affiche is ontworpen door Willem de Ridder, dat gaat over de 'Love-in' in 1967 in het Vondelpark. Daar vond in The summer of love elke zondagmiddag een happening plaats die betrekking had op liefde, bloemen in het haar en het gebruik van hasj, alles even vreedzaam, oftewel: make love, not war.''

Tasman stelt voor om nog een gebeurtenis door te nemen, de Maagdenhuisbezetting. In mei 1969 bezetten studenten vijf dagen lang het administratieve centrum van de Universiteit van Amsterdam aan het Spui. Ze eisten medezeggenschap. ,,Al die dagen is het Maagdenhuis omsingeld geweest door de politie. Sympathisanten voorzagen de bezetters middels een luchtbrug via de universiteitsbibliotheek van eten.''

Bladen

Van de electro met geluid verhuizen we naar de 'jeugdcultuur in de kast'. In een glazen kast vinden we een mix van memorabilia uit de verschillende perioden en stromingen van de Nederlandse jeugdcultuur vanaf de jaren vijftig. We zien een oude grammofoon uit de jaren zestig, een transistorradio, een oude tv, enkele platenhoezen met voor die tijd populaire muziek.

Aan de andere kant van de kast is een overzicht te zien van de belangrijkste jongerenbladen uit de jaren '50 en '60. Dit overzicht geeft het ontstaan van de jeugdcultuur weer en de veranderingen die deze in de sixties onderging.

Tasman: ,,Tuney Tunes was een populair tijdschrift omdat daar de popmuziekaankondigingen in vermeld stonden. Het blad Hitweek, dat zich om met zichzelf de spot te drijven op de voorpagina wel eens Witheet noemde, was een zeer kritisch tijdschrift. Hitweek werd later Aloha. Dit blad was een half jaar lang de officiële staatscourant van de Oranje Vrijstaat, de imaginaire staat die door de Kabouters op 5 februari 1970 in het leven werd geroepen. Aloha zorgde onder andere voor de landelijke verspreiding van het Kabouternieuws.''

Verder is er de Teleraaf een parodie op De Telegraaf. ,,Deze uiterst rechtse krant, die bovendien fout was in de oorlog, schreef zeer negatief over Provo's en jongeren uit de jaren zestig'', legt Tasman uit. ,,Om wraak te nemen hebben de Provo's een nepnummer uitgegeven. Daarin werd op satirische wijze de mentaliteit van dit dagblad aan de kaak gesteld. Allemaal in dezelfde typografie als de Telegraaf.''

Magisch centrum

We belanden bij de hoek over geestverruimende activiteiten. Tasman wijst op een wand waarop verschillende tekeningen van de hersens worden getoond. ,,We zien hier een handleiding. Bart Huges (zoon van een arts en zelf 10 jaar student medicijnen) verkondigde de theorie dat als je een gaatje in je voorhoofd boorde, je in een continue staat van verlichting zou verkeren.''

Hoe dit in z'n werk gaat, is te zien in De ingreep, een film op video van Louis van Gasteren. We kijken naar een stukje van de video. Hij ligt op een bed met verband om zijn hoofd. We zien beelden van de ingreep, met een tandartsboor boort hij zelf een gaatje in zijn voorhoofd. Het eindresultaat: operatie mislukt, patiënt niet overleden.

We lopen naar de afdeling Provo. Er hangen veel affiches en foto's uit de Provotijd. Coen Tasman blijft staan bij een affiche met een afbeelding van een appel. ,,Het Provo-appeltje, het symbool van Amsterdam als magisch centrum van de westerse wereld'', legt hij uit. ,,De rand van de appel is de grachtengordel en het steeltje is de Amstel. Het stipje erin is het magisch centrum, op het Spui bij het Lieverdje.'' Op een foto zien we enkele Provo's die magische cirkels trekken rond het Lieverdje en het in brand steken.

Een bekend Provo die meedeed aan de happenings rondom het Lieverdje was de 'rookmagiër' Robert Jasper Grootveld. Hij protesteerde met zijn happenings tegen de invloed van de consumptiemaatschappij. Hij richtte zijn acties met name op de nicotineverslaving en de tabaksindustrie. ,,Van sigaretten roken krijg je kanker, daarom schilderde hij een grote 'K' op zoveel mogelijk sigarettenreclameborden. Daarnaast bekladde hij deze met de vraag: "bent u ook al aan de kanker?" Hij werd hiervoor gearresteerd en heeft zestig dagen in de gevangenis moeten zitten.''

Ik vraag Tasman waarom de happenings nu juist bij het Lieverdje op het Spui plaatsvonden. ,,Het Lieverdje is een beeldje van een Amsterdams straatjochie, maar dat beeldje is door de sigarettenfabrikant Hunter geschonken aan de gemeente Amsterdam.''

Er hangt ook een foto van Grootveld als zwarte piet. ,,Sinterklaas was voor Grootveld het symbool van de anti-consumptiemaatschappij. In plaats van kopen, gaf Sint altijd weg, voor hem het symbool van de goede maatschappij'', aldus Tasman.

'Stem Provo, kejje lachen' staat er op een beroemd affiche van Provo voor de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen in 1966. ,,Een ander affiche 'wie van de drie' is ook interessant: Wie van de drie is de grootste democraat, Juan Carlos, Claus von Amsberg of prins Bernhard. Als ik nu zou mogen kiezen dan is Claus de grootste democraat'', aldus Tasman.

Daktuintje

Na Provo kwam de Kabouterbeweging, opgericht door Roel van Duijn en andere Kabouters. Er hangen foto's van Van Duijn en een foto van de oprichting van de Oranje Vrijstaat. De foto is genomen op de Dam waar de Kabouterbeweging door middel van beplanting op de Dam een alternatief monument tegenover het grote nationale monument plaatst. Keien werden uit de grond verwijderd en daarvoor in de plaats legde men gras, mos en oranjeappeltjes neer.

Daaronder staat de tekst van het Oranje Vrijstaat Volkslied: ,,De uil zat in de Olmen, bij het vallen van de nacht, en achter gindse heuvel, daar roept de koekoek zacht'', dreunt Tasman op. ,,Het lijkt een onbeduidend kinderliedje, maar er zit een diepere betekenis achter. De uil stond symbool voor de wijsheid. De koekoek was een oud vrijheidssymbool voor de nooit uit te roeien volksopstand tegen tirannie. Verder werkte de Kabouters altijd 's nachts.''

Een van de foto's is genomen in oktober 1969, van Roel van Duijn die als laatste Provo in de gemeenteraad kwam. Hij lanceerde daar zijn plan voor Amsterdam Kabouterstad. In dat kader moesten er milieu-en groenmaatregelen getroffen worden. Een van zijn ideeën was om daktuintjes op auto's aan te brengen. Autofabrikant Renault haakte daar op in door een foto van een daktuintje op de Renault, met van Duijn erbij.

Geld

,,De Kabouterstaat was een compleet imaginaire staat met alle diensten en ministeries erbij, dus ook een ministerie van posterijen'' vertelt Tasman. ,,De Kabouters hebben drie eigen series postzegels uitgegeven. De postzegels gebruikten we, en tot onze verbazing bezorgde de PTT brieven met deze postzegels.''

Vervolgens zien we een geldbiljet in een vitrine liggen. ,,Hier is een leuke geschiedenis aan verbonden. De Kabouters in Nijmegen, van de commune 2000, waren bezig met het oprichten van een jongeren radio-omroep. De Amrobank had per vergissing een groot geldbedrag, ik geloof 35.000 gulden, op hun rekening overgemaakt. Om te voorkomen dat ze het geld terug moesten betalen, hebben ze dit geld onmiddellijk uitgegeven aan allerlei leuke doelen. Zoals aan het bezettingsfonds van de Maagdenhuisbezetters. Een deel gaven ze aan de Oranje Vrijstaat van de Kabouters, die daarmee een Witkar hebben bekostigd. Het geld wat nog over was hebben zij gebruikt om tweeduizendguldenbiljetten van te drukken en daar wat grappen mee uit te halen. Met een koffertje van deze biljetten zijn Kabouters naar de beurs op de Damrak gegaan. Omdat ze niet in de beurs zelf konden komen zijn ze de toren van het gebouw in geklommen en hebben daar het koffertje geopend en leeg gegooid. Al die tweeduizendguldenbiljetten dwarrelden naar beneden.''

Op een video is te zien hoe voorbijgangers naar deze biljetten graaien. Waarschijnlijk dachten dat ze echt geld te pakken kregen. De Kabouters verbrandden deze tweeduizendguldenbiljetten ook publiekelijk op de Dam om daarmee te demonstreren voor afschaffing van de geld-economie. Hiervoor kregen ze een boete.

De tentoonstelling eindigt met een aantal wanden vol affiches. Op een staat een doodskop met daaronder de tekst "kankerauto's", als demonstratie voor een autovrij Amsterdam. Op de laatste wand hangen posters die duidelijk zijn beïnvloed door de Provo en Kaboutertijd. Bijvoorbeeld het beroemde affiche met een bloot meisje met de koe, een verkiezingsaffiche van de PSP in 1972. Op een ander affiche staat de tekst: "Neuken is lekkerder. Stop met die drugs".

Tijdens een kopje koffie beneden in het koffiehuis zegt Tasman nog steeds geïnspireerd te zijn door de anarchistische opvattingen van de Provo en Kabouterbeweging. ,,Onder andere door mijn actieve betrokkenheid bij mijn eigen buurt en door mijn activiteiten voor Amsterdam Anders/De Groenen, een soort Kabouterpartij...''.

Marina Groen

De tentoonstelling 'The Sixties. Nozems, provo's en piraten' is nog tot 24 maart 2002 te zien in De Burcht, Henri Polaklaan 9 in Amsterdam. Openingstijden dinsdag tot en met vrijdag 10 tot 17 uur, zondag van 13 tot 17 uur.