Natuur maakt plaats voor nieuwe natuur

Tientallen boerenbedrijven langs de Lek bij Culemborg worden bedreigd in hun voortbestaan. De natuurrijke uiterwaarden, daar waar hun koeien grazen, gaan komend jaar op de schop. De afgegraven klei wordt gebruikt om de dijk mee te verhogen. Vervolgens creëert het bedrijf Arcadis er 'nieuwe natuur' die vooral uit wetlands zal bestaan.

"De uiterwaarden. Hier kan je tenminste ademhalen. Wat een hoge en dichte meidoornheggen. Ik zie een poel met vergeeld riet. Een rat zwemt weg; hij duikt onder en tekent wijde kringen. Diepe tractorsporen staan afgetekend in de kleiige grond. Een stuk of wat vergeten koeien in een weiland. Vragend kijken ze me aan, twijfelend tussen hun nieuwsgierigheid en hun angst."

Op liefdevolle wijze beschrijft landbouwjournalist Jan Paul Smit een wandeling door de ongerepte natuur van de uiterwaar­den gelegen langs de Lek in de directe omgeving van Culemborg. Smit geniet ervan, nu het nog kan. Want, zoals te lezen valt in het in zelfbeheer uitgegeven en op creatieve wijze samenge­stelde boekje 'De heimelijke wraak van Idyllis', in het voor­jaar van 2002 gaan de uiterwaarden op de schop. Het einde van een natuurrijk gebied, gelegen tussen de binnen- en buiten­dijk, komt hierdoor in zicht.

In opdracht van Rijkswaterstaat graaft het bedrijf Arcadis één meter klei af, die zal worden gebruikt om de nabij gelegen dijk te verhogen. Ter hoogte van Culemborg heeft Arcadis op een pilot-locatie reeds toegeslagen. "De dijk is glad en kaal geworden. Geen wilg of populier heeft de ingreep overleefd. Draglines hebben de uiterwaarden afgegraven. Waar eeuwenlang weilanden met koeien, boerenpaden en heggen waren, is nu een vlak, half-nat gebied", schrijft Smit.

Nep

Na de afgraving komen de voormalige uiterwaarden half onder water te staan. Hiermee schept Arcadis een 'nieuwe natuur' met een 'dynamische inrichting' en 'structuurrijke moerassen', zo vermelden de brochures over het project. ,,Nieuwe natuur is namaak natuur, nep'', zo redeneren de boeren die geves­tigd zijn aan de Lek.

Max van Tilburg is één van hen. Sinds mensenheugenis bezit de familie Van Tilburg een boerenbedrijf achter de dijk. Vijftien jaar geleden stapte Van Tilburg over op biologische landbouw. Inmiddels is hij een van de drijvende krachten van de Werk­groep voor duurzame landbouw en ontwikkelingssamenwerking Alblasserwaard en Vijfheerenland.

Als gevolg van de klei-afgraving raakt Van Tilburg volgend jaar eenderde van z'n landbouwgrond kwijt. Het verlies van zoveel weidegrond betekent dat hij heel wat koeien weg zal moeten doen en dat het bedrijf onrendabel wordt. Sluiting van het bedrijf lijkt onvermijdelijk. De familie Van Tilburg overweegt inmiddels serieus naar Zeeland te vertrekken.

"Dan begint de boer te vertellen over Arcadis die vier keer verdient aan het afgraven van de uiterwaarden: bij het schrij­ven van het plan, bij de herziening van het plan na de in­spraak, bij het opmaken van het bestek en tenslotte bij de uitvoering zelf. Arcadis dat vroeger Heidemij heette en aan werkverschaffing deed."

Bezit

Waar zijn we in dit land mee bezig, vraag je je af. Een cul­tuurhistorisch natuurgebied als deze uiterwaarden gaat op de schop om plaats te maken voor 'nieuwe natuur'. Vanuit econo­misch belang, de klei kan immers ook elders worden afge­graven, wordt een prachtige locatie vernield die eeuwenlang met liefde door landbouwers werd beheerd.

De vraag dient zich tevens aan wie vandaag de dag de zeg

genschap heeft over het platteland? Boeren hebben nog altijd de helft van Nederland in bezit, maar de zeggenschap ligt inmiddels op de tekentafel van multinationals als Arcadis en de overheid. Behalve een revolutie in de ruimtelijke ordening vertegenwoordigt de nieuwe natuur ook een ingrijpende sociale omwenteling, concludeert Tracy Metz dan ook in het in 1998 verschenen boek 'Nieuwe Natuur'.

Volgens Metz wekt de nieuwe natuur een verwachting die het nooit waar kan maken. De boodschap die de nieuwe natuur met zich meebrengt is dat we meer wegen, meer woonwijken, meer hogesnelheids- en vrachttreinen, meer bedrijventerreinen en meer landingsbanen kunnen hebben, aldus Metz. Culemborg levert het bewijs. Als gevolg van het afgraven van de uiterwaarden voor de aanleg van nieuwe natuur, verdwijnen de boeren een voor een. Zodoende maken ze ruim baan voor de Vinex-wijken  die verrijzen achter de binnendijken.

"Tenslotte neem ik afscheid. Maar nog één keer wil ik naar de grote rivier, de ganzen. Ik sla het kleiige pad in. De vogels zijn argwanend en geërgerd. 'Nieuwe natuur is niet nieuw maar namaak', hoor ik de boer nog zeggen. 'Het gaat ze om de klei, dat is alles'. En z'n woorden vertellen het hele verhaal."

A van Veen

De heimelijke wraak van Idyllis - Jan Paul Smit, Esther Bouke­ma, Philippe McIntyre, 2001. Te bestellen door fl. 27,50 over te maken op giro 8712032 t.n.v. Agri & Cultuur te Amsterdam o.v.v. 'Idyllis'.Nieuwe Natuur; reportages over veranderend landschap - Tracy Metx, uitgeverij Ambo, 1998.

.Terug naar boven