Radioactief afval

Veilig onder de grond?

Kernafval is een uiterst gevaarlijk goedje. Met name het hoogradioactieve afval dat afkomstig is uit de brandstof van kerncentrales. Dit afval zal honderdduizenden jaren geïsoleerd moeten blijven van het milieu. Elke vorm van verspreiding zou kunnen leiden tot ernstige schade aan de gezondheid van grote groepen mensen.

De internationale nucleaire industrie kwam in de jaren vijftig met het illustere plan om het hoogradioactieve afval ver weg in de ondergrond, op enkele honderden meters diepte, op te slaan en het zodoende te isoleren van het menselijk leefmilieu. Vele miljarden guldens zijn inmiddels wereldwijd aan onderzoek naar deze optie besteed zonder dat deze 'oplossing' ergens in de praktijk werd gebracht.

Het grootste bezwaar tegen ondergrondse opslag is het risico van lekken. Opslagvaten zijn nu eenmaal niet voor eeuwen bestand tegen corrosie. In geval van een lek moet de geologische formatie garanties bieden voor de isolatie van het afval. Elke onderzochte optie - meestal graniet, klei of zoutkoepels - heeft weer haar eigen nadelen bij het opslaan van afval. Het is de wetenschap niet gelukt om modellen te ontwikkelen of voorspellingen te doen die ons absolute veiligheid kunnen garanderen.

Zoutkoepels

Ook de Nederlandse autoriteiten gaven halverwege de jaren zeventig wetenschappers de opdracht onderzoek te verrichten naar de mogelijkheid van opslag in ondergrondse zoutkoepels. Het verzet tegen deze plannen begon feitelijk in 1976 toen de eerste berichten daarover in de media verschenen. De protesten waren voldoende om proefboringen tot op de dag van vandaag te voorkomen.

Een aantal onderzoekscommissies, die onder andere literatuurstudies verrichtten en onderzoek deden in Duitse zoutmijnen, volgden elkaar in rap tempo op. De commissie OPLA (Opslag te Land) begon haar werk in 1981 en bracht haar laatste rapport uit in 1993. In de eerste onderzoeksfase, die 37 miljoen gulden heeft gekost, werden 38 zoutkoepels geëvalueerd. De meeste daarvan zijn gesitueerd in de provincies Groningen en Drenthe. Zeventien ervan lijken in aanmerking te komen voor een opslagmijn.

In een aanvullend onderzoek, kosten 29 miljoen gulden, werden extra eisen gesteld aan de diepte en dikte van de zoutkoepel. Uiteindelijk kwam men met een lijst van de zeven meest geschikte lokaties op de proppen: Ternaard (Friesland), Zuidwending, Pieterburen, Onstwedde, Winschoten (allen Groningen), Schoonlo en Gasselte‑Drouwen (Drenthe).

Terughaalbaarheid

De commissie CORA (Commissie Opberging Radioactief Afval), de opvolger van OPLA, begon haar werkzaamheden in 1996. Centraal in dit onderzoek stond het vraagstuk van de terughaalbaarheid, een voorwaarde die in 1993 werd vastgelegd door toenmalig milieuminister Alders. Met terughaalbaarheid wordt bedoeld dat het afval op een zodanige manier wordt opgeslagen dat men het gedurende langere tijd (of permanent) kan blijven controleren en indien nodig weer kan uitgraven.

De CORA liet onder andere onderzoeken hoe zo'n terughaalbare opslagmijn in zout of klei moet worden ontworpen, wat de kosten daarvan zijn, de gevolgen van straling in de mijn, etc. Ook werden de mogelijkheden van langdurige bovengrondse opslag verder bestudeerd.

Ondanks het feit dat de CORA de terughaalbaarheid bij langdurige bovengrondse opslag "relatief eenvoudig en snel uitvoerbaar" noemt, kiest ze uiteindelijk toch voor ondergrondse berging. Zo blijkt uit het in februari jl. uitgebrachte rapport. CORA denkt dat een bovengrondse opslag te gevoelig is voor invloeden van buitenaf (klimaatveranderingen en bijvoorbeeld terrorisme).

Een definitieve opberging en afsluiting van een zout‑ of kleimijn zou betere garanties bieden. Daarmee zet de commissie de voorwaarde van terughaalbaarheid wel op de helling. Deze impliceert immers een open en toegankelijke opslagmijn om te allen tijde het afval te kunnen controleren.

Advies

De CORA is de eerste kernafvalcommissie die ook de ethische en maatschappelijke aspecten van het afvalprobleem heeft laten onderzoeken. Het ethische aspect is immers belangrijk in het afvalvraagstuk. Het raakt vragen als: mogen wij dit gevaarlijke afval wel produceren als de lasten daarvan op de schouders van vele toekomstige generaties komen te liggen? En ook maatschappelijke vraagstukken spelen een rol, namelijk hoe we uiteindelijk tot een daadwerkelijke oplossing kunnen komen.

Na het eindrapport van de CORA is het nu het woord aan de minister van milieu. De departementale beleidscommissie Integraal Landelijk Onderzoek Nucleair Afval (ILONA) komt op 29 oktober bijeen om een voorstel aan milieuminister Pronk te formuleren. Naar verwachting zal het advies van ILONA weinig afwijken van de conclusies die CORA heeft geformuleerd: verder technisch en maatschappelijk onderzoek naar terughaalbare opslag en een versterkte samenwerking met het buitenland.

De CORA komt met de aanbeveling voor een "maatschappelijk keuzeproces, zonder vooropgelegde conclusies" en verbindt daaraan de volgende eisen: het vroegtijdig betrekken van alle belanghebbenden, onafhankelijke begeleiding, open en volledige publieksvoorlichting en inschakeling van sociaal‑ethische expertise.

Borssele

Een opvolger van de CORA zal nog wel zeker een jaar op zich laten wachten. Naar verwachting zal de "nieuwe CORA" haar onderzoek verder richten op samenwerking met andere landen binnen Europa. Zo kan men zonder zelf een ondergronds laboratorium te bouwen tóch praktijkonderzoek blijven verrichten. Daarnaast zal een nieuwe commissie naar verwachting ook gaan werken aan een maatschappelijk debat over het afvalprobleem. Dat debat zal zeker gaan over de vraag waar het afval uiteindelijk moet worden opgeslagen.

De huidige opslag van de Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval (COVRA) in Zeeland is niet geschikt voor langdurige opslag. In een eerste opzet was de COVRA namelijk vlakbij het dorp Borssele gepland. Door protesten uit het dorp werd besloten de opslaggebouwen achter de zeedijk en uit het zicht te zetten. Nu realiseert men zich toch wel dat klimaatsveranderingen en de stijgende zeespiegel een bedreiging vormen. Ook de CORA onderzocht de gevolgen van een eventuele overstroming.

Onafhankelijk van de ongeschiktheid van de COVRA en onafhankelijk van de weerstand onder de bevolking tegen ondergrondse opslag zullen de zoutkoepels en kleilagen in een debat zeker naar voren worden gebracht als uiteindelijke oplossing voor het afvalprobleem. De bevolking, politici en milieuorganisaties rond de zoutkoepels in het noorden van Nederland hebben in de afgelopen kwart eeuw een goed georganiseerd tegenfront opgebouwd, gebundeld in het Noordelijk Zoutkoepel Overleg. Rondom kleilagen is dat nog niet het geval. Die komen nu pas voor het eerst in beeld nu de CORA een eerste inventarisatie heeft gemaakt van de diepte van de kleilagen in Nederland.

Onvoorspelbaar

Jan Stuitje is woordvoerder van het Noordelijk Zoutkoepel Overleg. De conclusies van de CORA wuift hij honend van de hand. ,,Ze hebben in Zuid-Amerika hoogradioactief afval ondergronds opgeslagen en voorspeld dat de vaten in tien jaar tijd één centimeter zouden verschuiven. Al na twee jaar bleken de vaten enkele tientallen meters te zijn verplaatst. De natuur laat zich niet vastleggen in grafieken, de natuur is onvoorspelbaar'', aldus Stuitje.

Sinds 1978 verzet hij zich fel tegen de plannen om kernafval op te slaan in de noordelijke zoutkoepels. Zelf woont hij in Ternaard, een van de zeven lokaties die de CORA als meest geschikt heeft aangewezen. Stuitje gruwelt bij de gedachte in de toekomst boven een kernafvalgraf te moeten wonen. ,,We hebben hier ondergrondse stromingen waar de wetenschappers geen benul van hebben. Nu ligt er een zoutkoepel, maar wie kan garanderen dat die over tweehonderd jaar niet beïnvloed wordt door water?''

Hoewel we ons nu geen raad weten met de opslag van hoog-radioactief afval, is Stuitje ervan overtuigd dat we in de toekomst een oplossing zullen vinden. Het probleem moet volgens hem echter opgelost worden door idealistische studenten, niet door goed betaalde commissies. ,,We hebben pas een halve eeuw te maken met kernenergie. Het lijkt me sterk als we over honderd jaar nog geen passend antwoord hebben gevonden op het probleem.'' Tot die tijd moet het goedje opgeslagen worden in Borssele, vindt Stuitje.

Internationaal

In het noorden van Frankrijk is men momenteel in het kader van onderzoek naar opslag in kleilagen een ondergronds laboratorium aan het bouwen. Het is de bevolking van Bure niet gelukt het project tegen te houden, maar de bouwvakkers worden wel een aantal malen per jaar opgevrolijkt door de aanwezigheid van een actiekamp. De activisten die het kamp bevolken zijn met name bang dat ook het buitenlandse afval in de ondergrondse kleilagen zal verdwijnen.

Meer succes boekten de tegenstanders die in actie kwamen rond de zoektocht naar een tweede lokatie voor een poubelle nucleaire in een granietformatie. De commissie die vorig jaar bezoeken aflegde aan departements- en gemeenteraden werd met veel protest ontvangen. Voor de hoorzitting in Ize, in het westen van Frankrijk, waren er dermate veel tegenstanders op de been dat de driemans commissie het hazenpad koos, onder begeleiding van boze boeren op tractoren. Deze mission granite is dan ook uiteindelijk mislukt en afgeblazen.

In Engeland werd onlangs een nieuwe inspraakronde van vijf jaar aangekondigd. Deze "nieuwe start" komt na het debâcle van de 'Rock Characterisation Facility', een ondergronds onderzoekslaboratorium dat gebouwd had moeten worden bij de opwerkingsfabriek in Sellafield. De bouwprocedure kwam in 1997 tot een abrupt einde nadat de milieuminister een vergunning had geweigerd vanwege de gerezen twijfels over de geologie en ondergrondse waterstromen. Daarnaast speelde de zichtbaarheid van grote gebouwen in het gekozen natuurreservaat een rol.

Een onderzoekscommissie van het Britse Hogerhuis startte vervolgens een twee jaar durend onderzoek en kwam met de aanbeveling toch vooral door te gaan met het plannen van een ondergrondse opslag. Gedurende de komende inspraakronde lijkt op het eerste gezicht ruimte te zijn gecreëerd voor alle mogelijke opties van afvalberging, ook bovengronds. De praktijk moet uitwijzen hoe serieus de voorstanders van langdurig bovengrondse opslag worden genomen.

Gorleben

In het Duitse Gorleben mag voor tenminste tien jaar geen onderzoek gedaan worden in een laboratorium dat in een zoutkoepel is aangelegd. Er trekt nu een speciale commissie door het land om ook andere lokaties en soorten steen voor de ondergrondse opslag in overweging te nemen. Mocht er uiteindelijk een andere lokatie dan Gorleben worden gevonden, dan ontstaat er een nieuw probleem. Vele transporten met Castor-vaten, gevuld met gevaarlijk afval afkomstig uit de opwerkingsfebrieken in Frankrijk en Engeland, zijn inmiddels in Gorleben gearriveerd. Die zouden dan eventueel opnieuw door het land getransporteerd moeten worden, op weg naar de nieuwe opslagmijn.

De kernafvalpolitiek in Frankrijk, Duitsland en Engeland heeft dus in feite gefaald. Gekozen lokaties werden afgewezen, hetgeen een belangrijke terugslag voor de plannen van ondergrondse opslag betekende. In andere landen vinden vergelijkbare ontwikkelingen plaats. Het beruchte systeem van Decide-Announce-Defend (centraal besluiten – aankondigen – verdedigen), heeft gefaald en wordt inmiddels ook wel Decide-Announce-Defend-Abandon genoemd (besluiten – aankondigen – verdedigen en weer afblazen).

Robert Jan van den Berg

Dit jaar verscheen het boek 'Touwtrekken om kernafval; 25 plannen voor opslag in zoutkoepels' op de markt. Over de geschiedenis van de Nederlandse plannen voor opslag in zoutkoepels en het verzet ertegen. De auteur is Herman Damveld van de Milieufederatie Groningen. Te bestellen door fl. 33,- over te maken op rekening 61.65.18.560 t.n.v. Uitgeverij Vijf Linden te Groningen o.v.v. Touwtrekken.

.Terug naar boven