Ravage   ● Archief    ● Overzicht 2001    ● Overzicht #7


Uit: Ravage #7 , 18 mei 2001

 

Stop het moralisme

'Het punt is niet een gebrek aan beschaving,
maar een
teveel daaraan'

Op 1 mei presenteerden Freek de Jonge, Jan Marijnissen en een negental andere verontruste bekende Nederlanders het manifest'Stop de Uitverkoop van de Bescha≠ving'. Hierin keren ze zich tegen de dominantie van de vrije markt en de uitverkoop van de publieke zaak. Wilfried Hou Je Bek verwelkomt elke tirade met deze strekking, maar van dit manifest zakt zijn broek af. Een reactie.

Persvrijheid is er voor iedereen; elke willekeurige retro Apocalypticus staat het vrij een publiek te vinden voor de meest radicale, smakeloze of vergezochte beweringen. De geschiedenis van het manifest is een eeuwenoude traditie van dreigementen, onheilsvoorspellingen en beloften gedaan vanuit de meest vreemde ideologieŽn. Als een verborgen literatuur die getuigt van zowel de duistere als extatische kanten van de mens, zijn manifesten een vergeten maar rijk fenomeen van 'volkse' gevoelens die te onbelangrijk zijn om de geschiedenisboeken te halen, maar de goede verstaander inzicht geeft in de gedachten van hen die geen stem (meer) hebben.

Retorisch vernuft maakt onlosmakelijk deel uit van de gereedschapskist van de manifestschrijver. Waar de feiten of argumenten het laten afweten neemt de bezieling, de directe beleving van het goede of het kwade het over.

Van het op 1 mei verschenen pamflet Stop de Uitverkoop van de Beschaving, geschreven door een, tenminste officieus aan de SP gelieerd 'burgerinitiatief' van een elftal bekende geŽngageerde Nederlanders, zakt echter mijn broek af. Opgetekend in een astmatisch proza van slechte vergelijkingen ter begeleiding van een hemeltergend moralisme over de staat van het Nederlandse maatschappelijk leven; een cultuurpessimistisch vertoog waarvan de fantasieloosheid het meest in het oog springende ingrediŽnt is.†††

Woordenmassa

Elke tirade tegen de overname van het publieke domein door de markt is te verwelkomen om precies de redenen die het manifest daarvoor aangeeft. Wat me stoort in dit manifest is dan ook niet de oppervlakte ervan - het tegen zijn -, maar dat wat daaronder schuilt, de implicaties, de dogma's en de kortzichtigheid. Geschreven in een hakkelende stijl waarin statistische feiten en anekdotes aan elkaar worden gegoocheld met een zielloze woordenmassa, de opmaat voor de betuttelend suffe maatschappelijke klompendans die de initiatiefnemers willen instigeren met hun stukje. Wat ze willen bereiken? Een maatschappelijke discussie over de teloorgang van de beschaving en meer praktisch het aanbieden van een petitie aan de Staten Generaal.

Wat dit 'burger initiatief' mist is het instinct, het partizanen begrip dat het jou aangaat en niet een geabstraheerde groep bedlegerige zielepoten die hulp en bemiddeling nodig heeft in het behartigen van hun positie. Om werkelijk een zinnige bijdrage te leveren aan een maatschappelijk debat moet je beseffen wat je eigen positie is in de maatschappelijke tredmolen. De zogenaamde bevoorrechten spelen maar al te vaak een opgelegde rol die ze niet hoeven te spelen, niet willen spelen maar denken te moeten spelen.

De manifestschrijvers hebben dit niet begrepen. Ze schrijven ter bescherming van de 'anderen' en wat je krijgt is een bombastisch gedrocht waaraan elke originele gedachte, elke sprankeling van leven ontbreekt. Het starre taaltje dat ze bezigen heeft als onbedoeld effect dat het een voorland schetst van de beschaving die we zouden krijgen als dit soort mensen het voor het zeggen heeft.

Als vrijheid het vermogen is om te denken voorbij dat wat we al weten dan is dit manifest een poging een gevangenis te bouwen voor alles wat mensen werkelijk definieert als mens: het verlangen het onmogelijke te doen. Het manifest rept van moed maar ze belijden het slechts met de mond. In plaats van ten minste een gooi, hoe fout ook, te doen in de verwoording van een alternatief, hinken ze slechts op dat wat we al kennen. Echte moed voert verder dan dat. Vrijheid is staren in het gezicht van de oneindigheid en we zijn verleerd dat te doen. De politiek van de afgelopen dertig jaar wordt technocratisch genoemd, maar liever dat dan een regering die zich laat leiden door het eigen morele gelijk.

Tapijt

"Als de beschaving een kleed is dat mensen door de eeuwen heen samen hebben geweven, dan zien we nu de ontrafeling van dat kleed. Wanneer we als samenleving niet de moed hebben om dat proces een halt toe te roepen, zullen de gevolgen op termijn zeer ernstig zijn" of "Beschaving is als een tapijt, door de eeuwen heen met gezamenlijke inspanning geweven". Runt Jan Marijnissen soms in het geniep een naai-atelier waarvan hij de winst niet afdraagt aan de SP dat er steeds weer opnieuw in textiel termen vergelijkingen getroffen moeten worden? Is dit manifest gesublimeerd schuldgevoel?

Neem de metafoor van een tapijt eens letterlijk. Je loopt er net zolang overheen tot het versleten is en daarna neem je een nieuwe. Wil het burgercomitť dan suggereren dat iedereen per direct moet stoppen met bewegen om de beschaving niet verder te verslijten? Misschien moet met deze gedachte in het achterhoofd het door het comitť opgevoerde citaat uit het eerste Paarse regeerakkoord waarin Kok het heeft over 'de noodzaak van dynamiek' begrepen worden.

Het is een bespottelijke jaren '70 gedachte te denken dat beschaving op het punt staat ten onder te gaan. Beschaving is niet iets normatiefs. Beschaving is er gewoon. Zolang er mensen zijn, zal er beschaving zijn en niet andersom zoals het manifest suggereert met de zinsnede dat "Het niet minder dan de beschaving zelf is die samen met de publieke sector in de uitverkoop wordt gedaan". Noodlot fetisjisme is niet alleen onvruchtbaar, het is in tegenspraak met de feiten. Er is nog nooit zoveel beschaving geweest als nu.

Kinderarbeid

Wat de gevolgen zullen zijn van het wegvallen van 'de beschaving' laat het manifest in het midden, maar dat het niet goed zal aflopen is zeker. Na gefulmineerd te hebben tegen de lage lonen landen politiek van Nike en Adidas wordt opgemerkt dat deze "weerzin [opwekt] omdat het indruist tegen ons gevoel van wat beschaafd is en wat niet. Tegen het gezamenlijke, diffuse, maar desalniettemin onmiskenbaar aanwezige stelsel van normen en waarden dat wij 'onze beschaving' noemen."

Maar het gedrag van Nike is niet onbeschaafd, het is asociaal. Het is niet de afbraak van beschaving, maar de westelijke notie van beschaving en de nadruk die deze legt op welvaart/welzijn als ťťn en hetzelfde. Dat is de achterliggende ideologie die deze eigentijdse kinderarbeid mogelijk maakt. Als je het zou navragen bij de Nike directie dan zouden ze er niet eens een voorstander van zijn, maar ze hebben het idee dat ze niet anders kunnen. Bovendien is het niet wettelijk verboden.

Het is als de indianen die niet begrepen waarom zij verondersteld werden onbeschaafd te zijn terwijl de VS hun leider kiezen zonder de illusie te hebben dat een van de kandidaten niet glashard aan het liegen is. Geen 'primitieve' stam zou de op schijn en bedrog gebaseerde manier van welvaart verdeling die wij als vanzelfsprekend aanschouwen vrijwillig willen invoeren, maar gedwongen door de 'beschavende 'werking van de kolonisatie is dat wel gebeurd. Het punt is niet een gebrek aan beschaving, maar een teveel daaraan.

Alternatief

Er is geen overduidelijke vijand, er is geen complot. De overheid, de Europese Gemeenschap, de markt, het kapitalisme, de beurzen, de WTO, de Verenigde Staten, de vrijmetselaars desnoods.... geen van allen is aan te wijzen als de onzichtbare hand achter de maatschappelijke ontwikkelen waartegen dit manifest, en eigenlijk iedereen met een verstandige mening, zich verzet. De dingen die ten grondslag liggen aan de huidige stand van zaken zijn zo complex dat niemand er meer vat op heeft. De problemen zijn mondiaal, een simpele oplossing is niet voorhanden. PvdA-kamerleden snappen zelf niet dat het zover heeft kunnen komen met de wantoestanden in de zorg. Zelfs de politiek heeft blijkbaar geen grip meer op het parlementaire proces.

Het alternatief om de vrije markt buiten de deur te houden is een orthodox protectionisme; het sluiten van de grenzen en de herinvoering van een streng staatsgecontroleerde economie. Dat is een onwenselijke oplossing en ook niet wat dit 'burger initiatief' op het oog heeft. Het enige wat de markt kan stoppen is de markt zelf; een economische recessie is het enige wat de als een razende producerende (milieu & mensen verslindende) economie kan stoppen.

Het doorlichten van het neo-liberale linnen door dit selecte groepje verontruste burgers heeft een manifest opgeleverd dat zowel stilistisch als inhoudelijk niet tegemoet komt aan dat wat je van een goed manifest mag verwachten. De uitverkoop van de maatschappelijke verworvenheden verdient een beter doordachte repliek. Tot dan modderen we door.

Wilfried Hou Je Bek
Stop de uitverkoop van de beschaving
"Langzaam maar onontkoombaar krijgen we de rekening gepresenteerd voor het verdachtmaken van de overheid en het ophemelen van de markt als panacee voor alle maatschappelijke kwalen. De publieke sector is in de uitverkoop gedaan vanuit de overtuiging dat "de onzichtbare hand van de vrije markt" de samenleving beter zou kunnen vormgeven dan een democratisch gecontroleerde overheid. Inmiddels wordt echter steeds duidelijker dat door dat beleid niet alleen "typisch Nederland≠se" verworvenheden als een redelijk eerlijke inkomensverdeling, het sociale zekerheidsstelsel, en een voor iedereen toegankelijke gezondheidszorg verloren dreigen te gaan. Het is niet minder dan de beschaving zelf die samen met de publieke sector in de uitverkoop wordt gedaan." (...)
"Hoewel het begrip beschaving door iedereen anders wordt gedefi≠nieerd, blijkt er in de praktijk van alledag grote overeenstemming te bestaan over wat wij beschaafd vinden en wat niet. Dat wij in Nederland geen kinderarbeid meer kennen, is een kwestie van beschaving. Als wij beelden zien van een verstandelijk gehandicapte die naakt geketend is, noemen wij dat "barbaars" en zijn we geschokt dat zoiets in een "beschaafd" land kan voorkomen. Dat het niet beschaafd is om ouderen, zieken en gehandi≠capten aan hun lot over te laten, is zo vanzelfsprekend dat je er niet eens over hoeft na te denken. Of is dat laatste nu juist het probleem? Zijn wij in de roes van onze economische voorspoed gestopt met nadenken over de vraag wat eigenlijk de pijlers zijn waarop onze beschaving rust?" (...)
"Beschaving is als een tapijt, door de eeuwen heen met gezamenlijke inspanning geweven. Dankzij die inspanningen hebben we in ons land en in dit deel van de wereld een manier gevonden om op een vreedzame en over het algemeen fatsoenlijke manier met elkaar samen te leven. Ervaringen uit het verleden hebben velen het belang doen inzien van solidariteit en respect, van de gelijkwaardigheid van ieder mens. We zijn gaan beseffen dat onderwijs de mens in staat stelt om zichzelf te verheffen. Dat zorgzaamheid en generosi≠teit het leven verrijken en een samenleving leefbaar maken. We zijn gaan begrij≠pen dat kunst en cultuur bescherming verdienen omdat zij de samenleving voorzien van vernieuwende en vitale impulsen. En dat de natuur er niet alleen maar is om door de mens geŽxploiteerd te worden, dat daarentegen het lot van mens en natuur onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Omdat al deze zaken uitstijgen boven het belang van het individu, hebben we ze met brede instemming en met zichtbaar voordeel voor iedereen tot een gemeen≠schappelijke verantwoordelijkheid gemaakt: de publieke zaak." (...)
"Daarmee keren we terug tot de kern van dit betoog: het verband tussen de veronachtzaming van de publieke sector en het verval van de beschaving. Aan het falen van de overheid ligt namelijk een dieper probleem ten grondslag. De technocratische wijze waarop achtereenvolgende kabinetten ons land de afgelopen twee decennia hebben bestuurd, als ware Nederland geen land maar een BV, is niet zonder gevolgen gebleven voor hoe mensen naar zichzelf, de samenleving en de overheid kijken. De politiek van decentralisatie, budgettering, verzelfstandiging, privatisering en marktwerking heeft gemaakt dat alles in getallen uitgedrukt moest gaan worden. Wat niet meetbaar is, zo luidt het nieuwe adagium, bestaat niet." (...)
"De combinatie van een technocratische overheid, de oprukkende individualisering en de ontmanteling van maatschappelijke verbanden heeft ertoe geleid dat de publieke zaak is verweesd. En dat heeft weer geleid tot een welhaast epidemische nonchalance ten aanzien van dat wat van ons allemaal is: de beschaving.
Als de beschaving een kleed is dat mensen door de eeuwen heen samen hebben geweven, dan zien we nu de ontrafeling van dat kleed. Wanneer we als samenleving niet de moed hebben om dat proces een halt toe te roepen, zullen de gevolgen op termijn zeer ernstig zijn. Het wordt tijd om de mooie verhalen over de zegenrijke werking van de ongereguleerde markt te verwijzen naar de plaats waar ze thuishoren: het rijk der fabelen. Niet alleen op politici, maar op Šlle burgers rust de verantwoordelijkheid om de uitverkoop van onze beschaving te stoppen en een verdere afbraak van de publieke zaak te voorkomen."
Het complete manifest vind je op www.stopdeuitverkoop.nl

 

.Terug naar boven