Naar archief

Uit: Ravage #255 van 20 maart 1998

GEPEPERDE ORDEHANDHAVING

Omstreden politiewapen in aantocht

Tabasco, we kennen het allemaal. De een vindt het lekker in z'n eten, de ander laat het liever staan. Maar heb je het wel eens in je oog gegoten? We zouden het je niet aanraden. Toch zijn de effecten van het omstreden wapen pepperspray, ofwel pepergas, vergelijkbaar. In diverse landen, zoals België, heeft de politie het omstreden middel al in gebruik. Nederland denkt aan invoering, als 'tussenwapen' dat gebruikt kan worden naast de lat en het pistool. Geen misselijk makende grap, maar realiteit.

In België probeert de overheid al een poosje nieuwe bepalingen in de strafwet op te nemen die korte metten moeten maken met de georganiseerde misdaad. Onder andere de wet op de criminele organisaties, het artikel 342 en andere wetsbepalingen. Hierop is vanuit verschillende hoeken kritiek gekomen. Deze wetsontwerpen vormen een aanslag en bedreiging op het recht van vereniging en vrije meningsuiting. Als gevolg van invoering van art. 342 zullen diverse sociale en politieke verenigingen in België als een criminele bende worden bestempeld en worden vervolgd.

Uit protest organiseerde een adhoc 'Crimineel Netwerk', bestaande uit medewerkers van een aantal sociale organisaties, op 2 februari een protestactie voor het Paleis van Justitie in Brussel. Voor het oog van de camera's werd een toneelstukje opgevoerd. Als agenten vermomde actievoerders sloegen een groep demonstranten, die met bordjes twintig organisaties uitbeelde, aan gort en arresteerde de hele hap. Na afloop van het symbolische protest werden de spullen ingeladen en droop men langzaam af.

Een van de echte dienstdoende agenten, die vanaf afstand de demonstranten in de gaten hadden gehouden, wilde echter om onduidelijke redenen een van de actievoerders arresteren. Nadat diverse mensen dit op geweldloze wijze probeerden te verhinderen, sloeg de vlam in de pan. De te hulp geschoten agenten sloegen en trapten erop los. Een van de agenten trok z'n busje met pepergas en spoot enkele actievoerders van dichtbij in het gezicht. Uiteindelijk werden elf personen voor zes uur op het bureau opgesloten.

Paniek

"Geradbraakt, het leek de hel wel. je maakt een soort doodstrijd mee". Aan het woord is Klaas Maertens, een van de actievoerders die op die tweede februari in Brussel voor het eerst in z'n leven met pepergas werd geconfronteerd. Hij ziet het zo weer voor zich. "Daar stond die agent opeens, out of the blue, en spoot een goedje in m'n gezicht. Op dat moment besefte ik niets meer. M'n gezicht stond in brand, het slijm stroomde m'n neus en het vocht m'n ogen uit. Ik kreeg geen zuurstof meer en raakte in paniek, waardoor ik bijna onder een rijdende auto terecht ben gekomen."

Peter Terrijn van het Forum van Vredesaktie was het andere pepergas-slachtoffer. "M'n longen klapten dicht, ik kon geen lucht meer krijgen. Ik kreeg een onwaarschijnlijk brandend gevoel in m'n longen en luchtpijpen. Nooit meer, echt, nooit meer wil ik zoiets meemaken." Nadat Peter was aangevallen, werd hij door twee agenten geboeid afgevoerd die prompt ook last kregen van het bijtende goedje. Zij konden zich echter met water onder behandeling laten stellen, terwijl Peter in het politiebureau aan zijn lot werd overgelaten.

Het spul blijft ook in je haren en kleren zitten. Maertens: "Zodra ik thuis m'n trui uittrok, begon het brandende gevoel opnieuw. Ik heb nog nooit zoveel pijn ondervonden met het wassen van m'n haar." Volgens de Belgische pepergas-specialist J. Vanspauwen, zelf in dienst van de rijkswacht, kan zoiets als op het plein in Brussel gebeurde absoluut niet. "Op het moment dat je pepergas toepast op mensen, moet je instaan voor de gevolgen. Directe hulp is onlosmakelijk verbonden met het gebruik van dit middel. Water, je moet altijd water bij de hand hebben."

De Belgische politie en rijkswacht hebben het pepergas sinds 1995 opgenomen in haar vaste wapenuitrusting. Ieder korps bepaalt zelf of men pepergas inkoopt, dat is samengesteld op basis van een extract uit Spaanse peper vermengd met water en alcohol. Vanspauwen beschouwt het middel, dat in een handige flacon naast het vuurwapen zit, als "een dankbaar alternatief tussen het gebruik van de wapenstok en een vuurwapen." Want "met een wapenstok laat je zichtbare wonden achter, terwijl we allemaal wel weten wat een vuurwapen aanricht." Hij stelt dat een mens minimaal twee tot maximaal drie kwartier hinder ondervindt van het pepergas, maar dan is het toch echt uitgewerkt.

Onlangs vertoonde de Belgische televisie schokkende beelden van een agent die als proefkonijn voor het omstreden pepergas fungeerde. Een collega spoot op drie meter afstand een busje pepergas leeg. Met een ballistische straal kwam het spul in het gezicht terecht. Deze werd bijkans gek, voor zover je dat al niet bent als je je voor dit soort grappen als proefkonijn laat gebruiken. Hij zakte na een seconde of vijftien huilend door z'n knieën. Collega's schoten hem te hulp en duwden z'n hoofd ondermeer in een emmer met water. De man onderging letterlijk een vuurdoop.

"Ik moet er niet aan denken dat ze met dit spul een astma-patiënt in het gezicht spuiten. Of middenin de ogen of de mond van iemand. In zulke gevallen moeten er wel doden vallen", zegt Klaas Maertens. Volgens Verspauwen zal 'hooguit' een drugsverslaafde of een alcoholist een onevenredig groot risico lopen om te komen te overlijden bij het gebruik van pepergas. Het dossier van de Belgische afdeling van Amnesty over de nadelige effecten van toepassing van pepergas wordt ondertussen dikker en dikker.

Uitwassen

Door invoering van pepergas moet ook de Nederlandse diender zich binnenkort veiliger voelen in hectische situaties, althans dat stellen de voorstanders. Maar politieagenten, in bezit van pepergas, hebben de neiging juist méér gewelddadige confrontaties aan te gaan. Dat is de uitkomst van recent Amerikaans onderzoek. De universiteit van North Carolina onderzocht het politieoptreden in de stad Concord waar een jaar na de invoering van pepperspray als proefproject, een arrestant overleed na toepassing van het wapen.

Na dat incident, dat 'the Robinson case' wordt genoemd, werd pepperspray onmiddellijk verboden. De onderzoekers vroegen zich af of bewapening met pepperspray het zelfvertrouwen van politiemensen zodanig positief beïnvloedt dat hierdoor een dreigende situatie ontstaat. Het gevaar is reëel dat pepperspray niet zozeer als alternatief voor geweld wordt gebruikt, maar als extra optie voor meer geweldsgebruik. Met andere woorden: als het er is, zullen we het gebruiken ook.

Een aantal schokkende incidenten, het afgelopen jaar in de Verenigde Staten, waar het wapen reeds geruime tijd wordt gehanteerd, lijken deze bevindingen te bevestigen. Pepperspray wordt niet alleen als alternatief wapen toegepast, maar blijkt zich ook goed te lenen voor het standrechtelijk uitdelen van lijfstraffen tegen weerloze mensen.

Zo zat een milieuactivist bovenin een boom in de oerbossen van de staat Oregon - een actie tegen de kap van de bomen - toen de politie in een hoogwerker vijf busjes pepperspray op hem afvuurden. Alsof dat niet genoeg was, liet men zich weer zakken om een nieuwe lading in te slaan. Dit proces herhaalde zich een aantal keren, geloof het of niet. Nadat er zo'n vijftien flacons pepperspray op James Flynn waren leeggespoten en z'n kleren doorweekt waren met het brandende spul, begon men de takken van de boom te zagen. Daarna kwamen ze terug bij Flynn, scheurden de kleren van z'n lijf en bespoten nu ook zijn naakte lichaam, met name in zijn kruis. Flynn heeft een klacht wegens mishandeling ingediend...

Grote ophef veroorzaakten de beelden van schreeuwende en van pijn kronkelende Amerikaanse demonstranten die pepperspray in hun ogen gewreven kregen. De video werd oktober 1997 door de politie gemaakt bij de bezetting van het kantoor van een Republikeinse senator door de milieuorganisatie Earth First! Vier vrouwen zaten op de grond, de armen in elkaar gehaakt met buizen. Na het bevel tot vrijwillige verwijdering genegeerd te hebben, spoot een agent van dichtbij pepperspray in het gezicht van een van de weerloze demonstranten.

Vooronderzoek

In Nederland bevindt de invoering van pepergas zich nog in een stadium van nader onderzoek naar de voor- en nadelen. De politie wil wel, maar de politiek twijfelt. Begin dit jaar brak minister Dijkstal van Binnenlandse Zaken in Het Parool nog een lans voor snelle invoering van het middel. Dit naar aanleiding van de oudejaars-plunderingen in Groningen en soortgelijke akkefietjes, waarbij agenten door dronken burgers in de hoek gedreven werden.

De Nederlandse specialist op gebied van pepergas is Arie Ponsen, werkzaam voor de Rotterdamse politie. Ponsen begeleidt als docent 'geweldsgerelateerde vaardigheden' collega's die betrokken zijn geweest bij geweldsdelicten. Hij ziet in de toepassing van pepergas een geschikt alternatief voor het vuurwapen. Ponsen wil bij de Rotterdamse politie graag met een pilot-project starten om pepergas in de praktijk te testen, Alle voorbereidingen daarvoor zijn klaar, maar wat ontbreekt is toestemming van de minister.

In het rapport Toxicologische evaluatie van Pepper Spray als mogelijk wapen voor de Nederlandse politie, samengesteld door het TNO in Rijswijk, wordt geconcludeerd dat het middel 'over het algemeen een veilig wapen is'. Pepergas is volgens TNO 'voldoende effectief, zeer snel werkzaam, heeft een korte werkingsduur, geeft geen aanleiding tot acuut letsel en lijkt ook op lange termijn veilig'.

Alleen over de effecten op mensen met chronische longaandoeningen is te weinig bekend. Verder beveelt TNO aan bij eventuele invoering goede richtlijnen op te stellen voor het gebruik van het pepergas en voor de nazorg van de eraan blootgestelde mensen. Stromend water dus. Zullen de agenten in de toekomst ook worden uitgerust met op de rug gebonden watersproeiers?

Het TNO concludeert dat bij toepassing van pepergas het slachtoffer last krijgt van 'een heftige tranenvloed, het onvrijwillig sluiten van de ogen, een tijdelijke verblinding'. Verder veroorzaakt pepergas 'een sterk branderig gevoel op de huid, roodheid en heftige pijn. Dit verdwijnt meestal binnen 30 minuten, de ongevoeligheid kan dagen aanhouden'. Ook constateert TNO 'kortdurende verlamming van de keel, kortademigheid, slijmafschijding, heftige hoestbuien en verlies van controle over de lichaamsretoriek'.

Na een debat van de Vaste Kamercommissie voor Justitie en Binnenlandse Zaken in maart 1997 besloten de betrokken ministers dat TNO nader onderzoek moest verrichten naar de effecten van het gas. Met name over de gevolgen voor mensen met chronische longaandoeningen wilde men meer weten. Ook de nazorg vereist verdere studie. Het aanvullende rapport van TNO wordt juli dit jaar verwacht.

Alex van Veen

Met dank aan Jansen & Janssen