TEVREDENHEID OVER OPVANG EUROTOP-ARRESTANTEN

De tijdelijke opvang in gevangenissen van de onverwacht veel groter uitgevallen groepen Eurotop-arrestanten is over het algemeen niet slecht verlopen. Dit concludeert de commissie Balkema in een eerder deze week uitgelekt onderzoeksrapport. De commissie verrichtte het onderzoek in opdracht van Justitie, naar aanleiding van een reeks van klachten die verschillende arrestanten hadden ingediend.

De verhalen over hun detentie-ervaringen van de tijdens de Eurotop ten onrechte in hechtenis genomen demonstranten logen er niet om. In het zwartboek EURotOp vertellen mensen dat ze urenlang geboeid in de bus hebben gezeten, die geparkeerd stond op een tussenplateau in de Bijlmerbajes. Arrestanten die wilden plassen mochten dat boven een put doen. Mannen en vrouwen moesten de nacht doorbrengen op luchtplaatsen en sportzalen. Diverse arrestanten vertelden achteraf seksueel en fysiek te zijn geïntimideerd.

De plaatsvervangend algemeen directeur van de Bijlmerbajes, die gedurende de Eurotop dienst deed, achtte de opvang van grote groepen arrestanten "gelet op de omstandigheden goed verlopen". In een november vorig jaar verschenen rapport, samengesteld door de onafhankelijke Commissie Politieklachten, vertelde zij dat er binnen de Bijlmerbajes is gewerkt "met creativiteit en inspanning" en dat de klachten over seksuele intimidatie en onheuse bejegening onwaar zijn.

Over de houding van enkele artikel 140-arrestanten vertrouwde zij de commissie Schalken het volgende toe: "Het leek me dat enkele demonstranten uit eigen ervaring kennis hadden van de justiële spelregels. Zij reageerden bewust niet op verzoeken van het personeel (bijvoorbeeld tot stoppen van 'gezang' in gangen) en riepen op tot vergaderingen, voor er werd ingegaan op verzoeken van het personeel. De arrestanten kozen iedere keer andere woordvoerders en weigerden medewerking. (...) De vrouwen waren lastiger dan de mannen."

Voldongen feit

Een niet onaanzienlijk deel van de klachten die de arrestanten naderhand indienden bij de Commissie Politieklachten, heeft betrekking op de behandeling van arrestanten in de penintentiaire inrichtingen Over-Amstel (PIOA), Heerhogowaard, Zutphen en Hoogeveen. Om deze klachten te onderzoeken heeft de minister van justitie een aparte commissie ingesteld onder voorzitterschap van J.P. Balkema. Het onderzoeksrapport, dat eerder deze week uitlekte, acht deze klachten slechts ten dele gegrond.

Volgens de commissie-Balkema werd de Directie Gevangeniswezen in een zeer laat stadium, drie dagen voor de Eurotop, bij de gang van zaken betrokken. Het gevangeniswezen werd daarmee voor een voldongen feit geplaatst. De directeur van de PIOA zegde de opvang van 80 personen toe. Naar het oordeel van de commissie is 'een vergaande departementale bemoeienis in bijzondere situaties als de Eurotop en wanneer het gaat om beslissingen die verschillende inrichtingen betreffen, noodzakelijk omdat politiek relevante beslissingen moeten worden genomen'.

De commissie-Balkema acht het 'voorstelbaar dat de arrestanten de bejegening soms als strak en kortaf hebben ervaren'. Dit heeft volgens de onderzoekers enerzijds te maken met de aanlevering van grote aantallen arrestanten in een relatief korte periode. Anderzijds past dit bij de procedures van de Landelijke Bijzonder Bijstandseenheden (LBB). 'Doordat er grotere aantallen niet coöperatieve arrestanten werden aangeleverd dan was afgesproken had de PIOA onmiddellijk problemen met betrekking tot de inkomst'.

Onder de maat

De opvang van arrestanten is in materieel opzicht zeker in de PIOA onder de maat gebleven. Zo was de opvang gedurende de eerste nacht in de PIOA in alle opzichten chaotisch: na een lang verblijf in bussen, volgde onderbrenging in een sportzaal met beperkte sanitaire voorzieningen. Het kan niet anders dan dat dit voor de arrestanten buitengewoon ingrijpend is geweest, concludeert de commissie. Ook de opvang in Hoogeveen was een noodoplossing, omdat de betrokkenen gevraagd werd zich tijdens het verblijf in de sportzaal uitsluitend op te houden op het matras.

De commissie vindt het achteraf 'als ongelukkig te beschouwen' dat personen die in de avond van 15 juni 1997 zijn gearresteerd (artikel 140 arrestanten-red.) en juist een uiterst beperkte nachtrust achter de rug hadden, uitgerekend aan het begin van de volgende nacht opnieuw over zijn gebracht naar een andere inrichting. Dit geldt met name voor de overbrenging van een groep vrouwen naar Heerhugowaard.

Het geboeid transporteren van grote groepen arrestanten naar de verschillende penintentiaire inrichtingen daarentegen acht de commissie vanuit beheersbaarheid en veiligheidsoverwegingen verantwoord. Wel heeft dat geboeid zijn bij de inkomst van de PIOA veel te lang geduurd.

In alle inrichtingen zijn in totaal acht arrestanten in isolatiecellen geplaatst. De commissie acht in alle gevallen de plaatsing verantwoord, zij het dat in de betreffende gevangenissen de in de Beginselwet Gevangeniswezen voorgeschreven procedure niet is gevolgd.

Aanbevelingen

De tijdelijke opvang in gevangenissen van de onverwacht veel groter uitgevallen groepen Eurotop-arrestanten is over het algemeen niet slecht verlopen, zo luidt de algemene conclusie van de commissie Balkema. In de toekomst moet echter in soortgelijke situaties de centrale organisatie beter gestructureerd zijn, terwijl de gevangenisdirecties meer voorbereidingstijd moeten krijgen.

Tevens dient er een uniform plan, voorzien van checklist, te worden ontwikkeld voor het gevangeniswezen, opdat procedures in alle inrichtingen op dezelfde wijze worden uitgevoerd en elkaar niet tegenwerken. Verder acht de commissie het niet wenselijk om de volgende keer de arrestanteninstroom wederom te laten verlopen via één centrale inrichting (Bijlmerbajes). Dit leidt tot slecht beheersbare processen en onnodige irritatie. Gekozen zal moeten worden voor opvang in kleinere groepen verspreid over het land.

Tot slot wenst de commissie dat de wettelijke kaders voor de onderbrenging van groepen inverzekeringgestelden in penintiaire inrichtingen dienen verduidelijkt te worden. Er dient een heldere basis te worden gegeven voor tenuitvoerlegging van de inverzekeringstelling in afzondering in een huis van bewaring. Bezien moet worden of de toepasselijkheid van het huishoudelijk reglement op deze groep gedetineerden dient te worden uitgesloten.

Dat is voor demonstrerend Nederland toch een prettig vooruitzicht voor de nabije toekomst, niet waar? Of de verbeteringen al zijn doorgevoerd voor de groepsgewijs opgepakte arrestanten bij de komende Beasixtiesrelletjes mag worden betwijfeld. Zij zullen het hoogstwaarschijnlijk nog eventjes met flinke vertragingen en matrasjes op sportvloertjes moeten doen.