De Ontembare Vrouw

Veel vrouwen uit de feministische beweging zijn de laatste jaren overgestapt naar de new age beweging. Wat zoeken deze vrouwen daar wat het feminisme mist? Kunnen beide bewegingen misschien iets van elkaar leren? Deze vragen stonden op zondag 11 januari (1998) centraal tijdens een discussiemiddag in café Averechts in Utrecht.

Naar aanleiding van het boek De ontembare vrouw van Clarissa Pinkola Estés zochten vier spreeksters en zo'n veertig, voornamelijk vrouwelijke, geïnteresseerden een antwoord op vragen over het verband tussen spiritualiteit en de vrouwenbeweging. Uit de bijdragen van de spreeksters en het publiek kreeg ik de indruk dat de bewegingen elkaar voor een deel overlappen, het ecofeminisme neemt een soort tussenpositie in.

Voor de meeste vrouwen in de zaal is zowel spiritualiteit als feminisme erg belangrijk. Vrouwen worden vaak in dezelfde hoek geplaatst als de natuur, beiden worden onderdrukt of genegeerd. Ecofeministen zien hierin juist de kracht van vrouwen in plaats van een zwakte, en benadrukken dit verband tussen vrouwen en de natuur.

Volgens Clarissa Pinkola Estés hebben vrouwen een authentieke, ingeschapen natuur en specifieke vrouwelijke eigenschappen. Op de achterflap van haar boek staat het als volgt: "In iedere vrouw schuilt een wild wezen, een natuurlijk schepsel, vol hartstochtelijke creativiteit en eeuwige wijsheid. Zij is de Ontembare Vrouw, maar ze loopt gevaar. De schat die de natuur haar bij haar. geboorte schonk wordt geplunderd door de zielloze maatschappij die de 'oervrouw' reduceert tot een angstige, fantasieloze huismus."

De Ontembare Vrouw is een archetype, onveranderlijk en volmaakt. Wat het precies inhoudt wordt niet helemaal duidelijk. Kernwoorden zijn instinct en intuïtie, natuur en wijsheid. Estés vergelijkt vrouwen met wolven. Beiden worden door mannen gezien als het 'andere', het mystieke of het kwade. Door het lezen van de oorspronkelijke verhalen, mythen en sprookjes in De Ontembare Vrouw kunnen vrouwen hun 'geplunderde' vrouwelijkheid weer terug vinden.

Nieuwe religie

Van taalgebruik zoals in het bovenstaande citaat krijg ik dus echt overal jeuk. Met angst en beven zag ik dan ook de discussie naar aanleiding van dit boek tegemoet. Het café bleek stampvol, wat ik niet bepaald verwacht had. Leeft spiritualiteit dan meer dan ik denk?

Tot mijn opluchting zat de eerste spreekster, Emmy Jacobs, in het bestuur van stichting Skepsis en ze hield dan ook een behoorlijk kritisch betoog over het boek van Estés. De vraag of het boek opbouwend zou kunnen zijn voor de feministische beweging beantwoordde zij met een uitdrukkelijk nee. De nadruk op de vrouwelijke, aangeboren eigenschappen waardoor vrouwen dichter bij de natuur zouden staan, vindt ze flauwekul.

"Mannen en vrouwen zijn toch gewoon mensen. Door socialisatie bezitten ze nu echter andere eigenschappen. Het boek wekt de suggestie dat alle vrouwen hetz.elfde zijn en dat door de eeuwen heen ook zijn gebleven", aldus Estés. Het ecofeminisme ziet ze als een nieuwe religie, wat niet bevrijdend zal zijn, maar gewoon navelstaren is, waar geen concrete resultaten mee zullen worden geboekt.

De tweede spreekster voldeed aan al mijn vooroordelen over zweverige new agers. Sluik, lang haar, een bril, een glimlach en een zeer prettige, zachte stem. Zelfs haar naam, Klara Adalena, past precies in het plaatje. Ze vertelt dat feminisme erg belangrijk voor haar is: "het biedt een waardevolle lens om te kijken naar de representaties van vrouwen."

Ze roemt de "prachtige" ontwikkelingen binnen vrouwenstudies die zoeken naar wat er onder die representaties zit. In haar bewondering voor het boek van Estés gaat ze echter voorbij aan het feit dat ook Estés vrouwen een traditioneel stereotype oplegt. Kromme tenen kreeg ik bij het citaat waar ze haar betoog mee afsloot, en wat ik niemand wil onthouden: "Wat cosmologisch gezien gezond en heilzaam was, was de ontdekking van het Goddelijke als immanent in en rondom ons.

Intrigerend was het heilige verband tussen de Godin in haar vele gedaantes en totemistische dieren en planten, heilige wouden en baarmoederachtige grotten, in het maan-ritmische bloed der menstruatie, de extatische dans de ervaring Gaia te kennen, haar voluptueuze contouren en vruchtbare vlakten, haar stromende wateren die het leven schenken, haar dierlijke leraren."

Macht

Anne van Voorthuizen bracht de discussie weer terug naar de aarde. Ze ergert zich met name aan het essentialisme in het boek van Estés. Dé vrouw bestaat niet, dat is door inzichten binnen vrouwenstudies inmiddels toch wel duidelijk. Daarnaast is sociaal onrecht niet te veranderen door 'psychisch graafwerk', zoals ecofeministen beweren. "Als vrouwen hier moed en zelfvertrouwen aan ontlenen, prima. Maar voor mij is het een irrealistisch sprookje en trekt met Estés de mist op waarin ik het spoor geheel bijster raak. [...] De suggestie die Estés wekt, dat alles mogelijk is, dat in je eigen psyche de oplossing ligt, lijkt me irrealistisch en misleidend voor vrouwen. Elke sociologische analyse van hoe de wereld en machtsstructuren in elkaar zitten, ontbreekt."

Ook Jowhanna Donk, de laatste spreekster, heeft hier haar twijfels over, maar ze denkt dat vrouwen door zich kwetsbaar op te stellen op een andere manier met mannen in contact kunnen komen. "En pas in contact kan verandering plaatsvinden." Ze heeft zichzelf de vraag gesteld waarom mannen zich ten opzichte van vrouwen gedragen zoals ze doen. "Het antwoord dat ik heb gevonden is dat hun drijfveer angst is. Angst om zelf gemanipuleerd, vernederd en verkracht te worden in de ruime zin van het woord."

Door mannen met kracht aan te vallen op hun gedrag versterk je de angst en dus de tegenkracht. Zelf gebruikt ze de verhalen uit het boek veel bij het geven van creatieve therapie. Ze maakt een onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke eigenschappen, maar vindt het belangrijk dat iedereen beide ontwikkelt.

Iemand uit de zaal denkt hier minder genuanceerd over. Mannelijkheid stelt zij gelijk met "het kapot gooien van kinderhoofdjes tegen een muur, het voetballen met foetussen en het verkrachten van vrouwen." Vreemd genoeg reageert geen enkele man àf vrouw hierop.

Het archetype van de Ontembare Vrouw zou een mannelijke tegenhanger overbodig maken, het archetype is volledig. Door vrouwen bij de natuur te plaatsen creëer je denk ik toch een dualisme. Want wie of wat is dan 'de maatschappij'? Impliciet worden mannen (wéér) gelijkgesteld aan cultuur en ratio. Ik vind het moeilijk om kracht te halen uit en me te identificeren met een opgelegd vrouwelijk 'zelf' als de Ontembare Vrouw. Het is het zoveelste stereotype beeld waar vrouwen aan zouden moeten voldoen, na de huisvrouw en moeder, de flitsende carrièrevrouw, het magere fotomodel en nog zoveel andere door de geschiedenis heen.

Jaren geleden zei Simone de Beauvoir het al: "Maar we mogen niet in het andere uiterste vervallen door te zeggen dat de vrouw op een speciale manier is verbonden met de aarde, dat zij het ritme van de maan en van eb en vloed in het bloed heeft en al dat soort onzin [...] Vrouwen die dat geloven, vallen terug in het irrationele, het mystieke, het kosmische. Zij spelen de mannen in de kaart - want zo zijn zij gemakkelijker te onderdrukken, gemakkelijker weg te houden van kennis en macht.

De zaaldiscussie na de pauze leidde niet tot interessante conclusies ten aanzien van de tevoren genoemde kernvragen. Zoals in de meeste discussies werd er niet echt op elkaars bijdragen ingegaan en bleef men een beetje langs elkaar heen praten. Een man en een vrouw brachten er nog een beetje spanning in door twee uiterst amusante maar niet erg samenhangende scheldkanonnades, maar dat was het dan wel. Het heeft mij niet kunnen bekeren tot het new age-geloof. Toch is het boek van Estés erg populair, met name bij hoogopgeleide vrouwen tussen de 35 en 40 jaar. Vrouwen met wie het volgens Adalena "niet echt slecht, maar ook niet echt goed" gaat.

Rinske