Naar archief

UIT: Ravage #231 van 21 maart 1997††

'We zijn in een slappe pap terecht gekomen'

Tentoonstelling oorlogstekenwerk Frederiks

"De politieke prenten die je nu in de dagbladen tegenkomt gaan over kunstgebitten die niet meer in het ziekenfonds zitten, Melkertbanen en taxistakingen. We hebben te maken met een vlakke regering, vlakke spotprenten en oppervlakkige lezers. Het echt belangrijke onrecht wordt door vooraanstaande politieke tekenaars eenvoudigweg genegeerd'', aldus de negentigjarige politiek tekenaar Andries Frederiks. Tot 3 augustus is zijn werk in het Verzetsmuseum Amsterdam te bezichtigen op de overzichtstentoonstelling 'Niet mooi, maar fel'.

Andries Frederiks is al vanaf het begin van de Duitse bezetting actief. Na mei 1940 tekent hij karikaturen om de Duitse bezetter te hekelen. De prentjes plakt hij op stations en lantaarnpalen in Utrecht. Vanaf 1943 begint Frederiks tekeningen te maken voor de illegale bladen GeÔllustreerd Vrij Nederland, Ons Volk en het Oranje-Bulletin. Verder maakt hij enkele boekjes en een kalender voor de illegale drukkerij 't Stichtse Pepertje.†

Frederiks omschrijft het tekenen in de oorlog als een obsessie. ,,Ik tekende dag en nacht door, ik kon niet stoppen. Niet omdat ik heldhaftig wilde zijn, maar omdat ik me moest ontladen. Het was een ziekte.'' De honderden tekeningen werden op allerlei manieren het huis uit gesmokkeld, zijn vrouw leende soms de kinderwagen van de buren om in de holle buizen ervan een aantal tekeningen te kunnen vervoeren. †

Frederiks zelf hield zich niet bezig met de praktische kant van zijn verzetswerk. ,,Ik wist vaak niet eens waar de tekeningen terecht kwamen. Het enige waar ik me de tijd voor gunde was het produceren van tekeningen. Het meeste van wat ik heb getekend is overigens nooit gepubliceerd.''

De bekendste tekening van Frederiks is die van een ezel die zich bij het arbeidsbureau meldt, terwijl hij zegt: "Ik geef mij ook op voor Duitschland, ze zeggen dat het gras daar veel beter is dan hier!" Dit affiche werd in de nacht van 7 op 8 januari overal in Utrecht opgeplakt. Op een andere prent worden mensen door een gevaarlijk uitziende nazi de trein in geduwd, met het onderschrift: "Spoorwegmannen, houdt vol! Niet voor onze voedselvoorziening, maar voor mensenroof willen de nazi's u gebruiken". †

Verder maakt Frederiks een groot aantal karikaturen van Hitler in allerlei benarde situaties. Hitlertjes bungelend aan een galg, Hitlertjes verdrinkend in een sloot. In veel gevallen zijn de armen of benen gestrekt in de vorm van de letter v, een verwijzing naar de `V van Victorie'-propaganda van de Duitsers.†

Frederiks is een van de weinige tekenaars wiens werk daadwerkelijk in de illegale bladen verschijnt. In die dagen wordt humor als uiting van verzet niet gewaardeerd, laat staan getekende humor. Het schaarse papier wordt voornamelijk gebruikt voor serieuze teksten die het volk bij de les moeten houden. Voor de overwegend communistische en gereformeerde verzetsbewegingen is vooral het woord het wapen. De directe uitwerking die een tekening op het publiek heeft, wordt niet erkent. †

De Nazi's beseffen de ernst van spotprenten wel degelijk; zij weten dat een felle spotprent kan zorgen voor een uitslaande brand. Ze maken dan ook ijverig jacht op het handjevol illegale tekenaars. Ook Frederiks wordt in de zomer van 1942 gearresteerd door de Gestapo. Wegens gebrek aan bewijzen wordt hij, na een paar dagen donkere cel en een flinke afranseling, vrijgelaten.††

Om herkenning te voorkomen tekent Frederiks in een simpele stijl. Soms voorziet hij de prentjes bewust van een tekst in een klungelig Duits. Zijn vlotte, felle tekeningen signeert hij met Tijl, naar de klassieke spotter Tijl Uilenspiegel. †

De tekenwijze van de hedendaagse politieke cartoonisten is verslapt, vindt Frederiks. ,,De stijl is niet meer zo puntig als voorheen. De tekeningen zijn te volmaakt en te bedacht, waardoor het knaleffect weg is. Zo zijn de spotprenten van Opland in de Volkskrant veel te uitvoerig en onoverzichtelijk. Zijn werk in De Groene Amsterdammer vind ik al beter; het is eenvoudiger en duidelijker. Jos Collignon [politiek tekenaar bij o.a. de Volkskrant, red.] heeft ook teveel pennestreken nodig om de boodschap over te brengen. Een prent moet in een oogopslag te begrijpen zijn, teveel details ontkrachten de zaak.'' †

Frederiks zelf wordt in de oorlogsjaren gedwongen snel en efficiŽnt te werk te gaan. De Ons Volk-groep beschikt over een rotaprint, een kleine en eenvoudige drukpers. Frederiks tekent direct met een ganzenveer op de aluminium drukplaat. Bij deze manier van werken is de felle en venijnige stijl die Frederiks bezit noodzakelijk. Dit venijn mist Frederiks in de prenten van nu. †

Frederiks: ,,De politieke tekenaars uit de oorlogsjaren en de eerste jaren na de oorlog werden gedreven door haat. Hun karikaturen waren fel en agressief. Bij hedendaagse tekenaars is die spanning weg. We zijn in een slappe pap terecht gekomen. Ik heb het idee dat de redactie, en niet de tekenaar bepaalt wat er op de hak genomen moet worden en hoe dat moet gebeuren.''

Susan Smit

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1997