UIT: Ravage #224/225 van 20 december 1996

Fonkelende kettingen, een onzichtbare vijand 

'In Kroatië zijn er niet zoveel redenen om naar het theater te gaan' 

De Moving Academy for Performing Arts hield eind november met groot succes een festival van Oost-Europese theaterproducties in het Veemtheater in Amsterdam. ,,In Kroatië gaan er veel te weinig mensen naar het theater'', zegt choreograaf Emil Matesic spijtig.  

,,Als je in alle rust een theaterstuk wilt zien, moet je naar de première of de tweede voorstelling gaan. Daarna is het publiek namelijk gevuld met joelende kinderen die via school of dankzij aantrekkelijke kortingen naar binnen zijn gelokt. Als ik mijn collega's voor zo'n publiek zie spelen, kan ik wel janken'', aldus Matesic.  

Matesic is een van de weinige vernieuwende theatermakers die juist om die reden geen voet aan de grond kan krijgen in zijn land. Vernieuwing in de kunst wordt in de meeste Oost-Europese landen niet op prijs gesteld. Tussen 1985 (het begin van de perestrojka) en 1989 (de val van het IJzeren Gordijn) kwam het theater in Midden- en Oost-Europa tot bloei.  

Toen de grenzen naar het Westen opengingen trok vrijwel in heel het voormalige Oostblok de overheid haar handen van de kunstsector af en richtte haar aandacht voornamelijk op de ontwikkeling van de economie. Bovendien werd in veel landen het communisme vervangen door een star nationalisme. Theatermakers werden gedwongen tot het brengen van traditionele en conventionele stukken. 

Met de expressieve dansvoorstelling Tama, uitgevoerd door de bewegingstheatergroep Stereo is Emil Matesic een heel andere weg ingeslagen. Hij laat zijn dansers schokkerige en eenvoudige bewegingen maken op afwisselend moderne elektrische muziek en enerverende gitaarrock. De dansers zijn gekleed in zwarte lappen en zijn zichtbaar in een schemerlicht tegen een diepzwarte achtergrond waar ze van tijd tot tijd in lijken te verdwijnen. 

Fonkelende kettingen bungelen aan het plafond. De dansers laten hun gezichten zelden zien, meestal dansen ze in zichzelf gekeerd met hun rug naar het publiek. En als ze zich dan eindelijk omdraaien, verbergen ze hun gezicht achter hun handen. Het lijkt alsof ze zich nog te kwetsbaar voelen om zich volledig bloot te geven, alsof ze zich beschermen tegen de blik van een onzichtbare vijand. 

Parallellen 

Het is heel verleidelijk parallellen te zoeken met de oorlog in Bosnië en Kroatië. Matesic wil hier in eerste instantie niets van weten, hij hult zich in een mysterieus stilzwijgen. ,,Mijn inspiratiebronnen zijn privé, ze moeten geheim blijven.''  

Het lijkt er echter wel op dat Tama doortrokken is van de oorlog in zijn land, wanneer hij zegt: ,,Tama is een Kroatisch woord voor het tijdstip, de kleur van de nacht waarbij de schemering intreedt. In de volledige duisternis, mrak genoemd, is er niets meer mogelijk. Maar in de mysterieuze schemering kan er alles gebeuren. In Kroatië leven we momenteel in het onvoorspelbare tama; dingen veranderen voortdurend zonder dat iemand er grip op kan krijgen.'' 

De organisatie die ervoor verantwoordelijk is dat een Kroatische voorstelling als deze te zien is in Nederland is de MAPA. Deze Moving Academy for Performing Arts is in 1992 opgericht om jonge, talentvolle theatermakers uit Oost-Europa te ondersteunen. De achterliggende gedachte hiervan is dat er in Midden- en Oost-Europa te weinig faciliteiten en onderwijs beschikbaar is voor de nieuwe generatie theatermakers. 

De schok van de omwenteling in deze gebieden heeft ervoor gezorgd dat het vertrouwen in conservatieve kunstuitingen versterkt is, en nieuwe ontwikkelingen geen kans krijgen. MAPA helpt talentvolle kunstenaars zich te ontwikkelen door het geven van professionele training, workshops en postacademische opleidingen.  

De MAPA is gezeteld in Amsterdam en heeft een aantal kantoren in grote steden van waaruit allerlei activiteiten opgezet worden, zoals het organiseren van trainingen en projecten en het ondersteunen van management en marketing van theatergroepen. Voor de landen waar men over te weinig faciliteiten en theatermateriaal beschikt is er de MAPA-trailer, een rijdende studio waarmee op iedere locatie tijdelijk een theater in te richten is. 

Ook Emil Matesic heeft in Zagreb een opleiding gehad in het mobiele theater van MAPA. Dit was voor hem een manier om te ontsnappen aan de sfeer van artistiek conservatisme die in zijn land heerst. ,,In Kroatië bestaat er geen ruimte voor mensen die onafhankelijk werken op het gebied van mime en dans. Er zijn geen instanties waar je je toe kan richten, of theaters waar je regelmatig kunt optreden.  

Alleen het bekende, risicoloze repertoire heeft toegang tot de grote schouwburgen en concertzalen. Er is wel een scene in kleine clubs waar vernieuwend theater gebracht wordt, maar door gebrek aan middelen blijft dit hangen op een amateuristisch niveau. Jonge mensen hebben in Kroatië niet zoveel redenen om naar het theater te gaan.'' Hij grijnst even als hij zegt: ,,Misschien luidt deze voorstelling wel het begin van een verandering in van het culturele beleid van Kroatië.''    

Susan Smit