UIT: Ravage #224/225 van 20 december 1996 [thema: politieke correctheid]

De zin en onzin van een boycot 

Waarom is het fout om met je zweetsokken in Nike's gestoken en een Levi's aan je kont aan een blikje Heineken te lurken? De Schone Kleren Kampagne, een actiegroep die ijvert voor de belangen van de werknemers in de textielindustrie in de Derde Wereld, bemoeit zich niet met de biergigant, maar met Levi's en Nike hebben ze alles te maken. Een gesprek over de moeilijkheden van een boycot en de Pavlov-reactie van links. 

Er is veel mis op de wereld, en daar willen we met zijn allen graag wat aan doen. We lopen in demonstraties, staan in picket-lines, blokkeren wegen of kantoren, voeren her en der  prik-acties uit, en af en toe ontploft er zelfs een bom.  

Een machtiger wapen dan explosieven is echter de boycot. Een boycot kost weinig tijd, de essentie is immers dat je iets niet doet, en komt hard aan. Je treft je tegenstander, een bedrijf of een land, daar waar het de meeste pijn doet, in zijn portemonnee.  

Een bedrijf of land dat zich de toorn van de consument op de hals haalt kan het wel schudden. Er zijn immers geen anti-boycot-verzekeringen af te sluiten. Roepen dat je tegenstanders langharige werklozen zijn helpt ook niet meer. Wanneer je als bedrijf de publieke opinie zover tegen je in het harnas gejaagd hebt, dat je product wordt geboycot, dan is er vaak maar een oplossing. Je buigt in het stof, en geeft je ongelijk aan (Shell, Brent Spar). Zelfs al heb je gelijk... 

Het boycotten van een bedrijf is directer, en vaak doeltreffender dan het boycotten van een land. Er kunnen nog zoveel flessen Franse wijn in de schappen blijven staan, een Franse president die toch al de wereldopinie schoffeert, ligt daar niet wakker van. Bovendien, wat hebben die Franse wijnboeren met kernenergie te maken. Overigens, rond dezelfde tijd verschenen in Frankrijk oproepen tot het boycotten van Nederlandse producten, vanwege het Nederlandse drugsbeleid. Zo boycotten we elkaar. 

Omdat een boycot zo'n machtig wapen is, moet hij gekoesterd worden. Een bedrijf als Shell doet zoveel fouts, dat een voortdurende boycot op zijn plaats is. Maar datzelfde geldt voor vele andere multinationals. Unilever, Heineken, ABNAMRO, de kern van de multinational is immers dat ze daar zitten waar het goed geld verdienen is. En geld verdienen en mensenrechten gaan niet vaak samen. 

Nudist 

De Schone Kleren Kampagne (SKK) ijvert al een aantal jaren voor de belangen van werknemers in de textielindustrie. Zij tracht haar doel te bereiken via een dubbelstrategie. Er wordt actie gevoerd tegen bedrijven als Nike, maar tegelijkertijd zit men ook met het bedrijf om de tafel. Belangrijkste doel op korte termijn is om grootwinkelbedrijven onder druk te zetten een gedragscode gebaseerd op arbeids- en mensenrechten in te voeren. Volgens Rik werpt deze strategie reeds haar vruchten af: ,,Er is een tendens gaande dat bedrijven zich steeds meer openstellen voor deze code. Ook de branche-organisaties beginnen er steeds meer van overtuigd te raken dat dat de goede weg is.'' 

Ook op dit moment hoeft de politiek correct geklede mens niet als nudist door het leven te gaan. Rik: ,,Op dit moment is er al het Fair trade-keurmerk. Dit geeft aan dat de kleding in ieder geval onder fatsoenlijke arbeidsomstandigheden is geproduceerd. Er worden geen mensen voor uitgebuit, de arbeidsomstandigheden zijn goed en lonen zijn op fatsoenlijk niveau.  

Kleding met dat keurmerk kun je krijgen bij wereldwinkels, of bij de zes Nederlandse textielwerkplaatsen, die een winkel in Utrecht hebben. De textiel die de werkplaatsen hier in Nederland bewerken, dus tot kleding fabriceren, wordt onder prima omstandigheden in de traditionele Aziatische textiellanden geproduceerd. Ideële organisaties zorgen voor de import. Met die kleding is dus niks mis.  

,,Verder heb je de mogelijkheid om tweedehandskleding te kopen. Die tweedehandskleding is onder al of niet goede of slechte arbeidsomstandigheden toch al gemaakt. Die broek ligt er al, dus om zo'n broek weer te gebruiken in plaats van hem weg te keilen, dat heeft wel wat.'' 

Pavlov 

De Schone Kleren Kampagne richt zich in eerste instantie vaak op één bedrijf. De gedachtegang daarachter is het gezegde dat wanneer er een schaap over de dam is er meerdere volgen. C&A, het eerste grootwinkelbedrijf dat door SKK hinderlijk werd gevolgd, kan daarover mee praten. 

Rik: ,,C&A was de grootste, stond bekend om zijn vakbondsvijandig gedrag en was gebruiker van het illegale circuit in Nederland. Daarom richtten we onze campagne op dat bedrijf. Dat leidde overigens tot het grappige misverstand dat heel veel mensen C&A gingen boycotten. Wij hebben echter nog nooit opgeroepen tot een boycot. De ervaring leert ons dat zodra we tegen een bepaald bedrijf actievoeren mensen de neiging hebben het bedrijf te boycotten. Dat is een soort Pavlov-reactie van links. Wij zien veel meer in een actievorm als druk uitoefenen op een bedrijf om de zaak te veranderen.'' 

Op de stelling dat een boycot dat ook doet, antwoordt Rik: ,,Als je groot en sterk genoeg bent om zo'n boycot effectief te laten verlopen en tegelijkertijd met het bedrijf in dialoog kan blijven wel. Maar het is een beetje raar om bijvoorbeeld te zeggen: "Boycot C&A" en je noemt de rest niet. Daarmee impliceer je dat andere bedrijven wel goed bezig zijn, en dat is niet zo.'' 

Het 'geen Nike, wel Adidas'-effect? Rik: ,,We zijn met een aantal andere clubs als SOMO en de Alternatieve Konsumenten Bond inderdaad bezig met een Nike-campagne. We hebben Nike gekozen om dezelfde reden als we indertijd voor C&A kozen. Ze zijn marktleider, hebben als bedrijf een grote bek dat ze goed bezig zijn en we beschikken over veel informatie over Nike. 

Onmiddellijk komt dan die Pavlov-reactie dat mensen denken dat ze Nike moeten boycotten. Gaan ze Adidas kopen, want ze denken dat dat wel goed zal zitten. Maar als je dat een beetje uitpluist blijkt dat het regelmatig voorkomt dat Nike en Adidas en Reebok en Converse in dezelfde fabriek gemaakt worden. Een boycot van Nike zet dus geen zoden aan de dijk.'' 

Opnieuw dus geen boycot, maar dialoog. Rik: ,,Het doel van de Nike-Fair play-campagne is te komen tot een constructieve dialoog met die betrokken multinational. Door met argumenten te komen en hen wereldwijd met zusterorganisaties onder druk zetten, zie je dat zo'n logge multinational toch in haar beleid positief opschuiven. Het oproepen tot een boycot van zo'n bedrijf is dermate agressief dat je een dialoog wel kunt vergeten. Wij willen juist in gesprek blijven.'' 

Banen 

Rik meent dat een boycot een laatste middel is. Een actievorm die pas gehanteerd kan worden als laatste redmiddel. Bovendien kunnen de gevolgen van een boycot averechts werken. Rik: ,,De vakbonden van de arbeiders in de textielindustrie in landen in Azië en dergelijke, dus de mensen waar de SKK eigenlijk voor staat, zeggen zelf dat een boycot van Levi's of Nike veel te ver gaat. Dan verliezen ze alleen maar hun banen. Daar moet je ook rekening mee houden.  

Je kan niet voor betere arbeidsomstandigheden actievoeren als er geen arbeidsomstandigheden meer zijn. Cynisch gezegd, beter beroerd werk dan geen werk. Ik bedoel, wanneer mensen die tegen kinderarbeid zijn producten gaan boycotten waardoor kinderen hun baan in de kledingindustrie kwijtraken, wat dan? Dan moeten die kinderen om eten te krijgen zeker de prostitutie in? 

,,Kijk, het is een andere zaak wanneer de mensen er zelf om vragen. Neem de kwestie Zuid-Afrika, waar lokale vakbonden en groeperingen als het ANC destijds wel boycotoproepen steunden. Dan gaan er nog steeds banen verloren, maar wanneer de mensen wiens werk op de tocht staat dat er voor over hebben? Dan is de keus eenvoudiger.'' 

Wil een boycot werken, dan moet die omvangrijk zijn. Dat krijgt een club als de SKK in haar eentje niet voor elkaar. Rik: ,,Onze achterban is vrij klein. Dus moet je zorgen dat je steun krijgt van grotere maatschappelijke organisaties. We zijn met ons keurmerkvoorstel naar grote clubs gegaan als de FNV en Novib, en die hebben dat overgenomen. Met die verbreding gaan we dan naar de branche-organisaties, waarmee we in de onderhandelingen veel sterker staan.'' 

Rob Tuinstra