UIT: Ravage #224/225 van 20 december 1996   

Bollen, ballen en betrokkenheid  

'Politiek actief zijn betekent in Leiden niet alleen lol hebben' 

De Koppenhinksteeg vormt het centrum van de alternatieve scene van Leiden. Alhier treffen circa veertig gelijkgezinden elkaar, worden acties bedacht, wordt vergaderd, hulp geboden, gedanst en gezopen. Een reportage. 

Leiden. Dat eerbiedwaardige oord roept associaties op met de oude universiteit waar het halve Koninklijke Huis al dan niet eerlijk is afgestudeerd, met het Ontzet ergens in oktober, met het bekende studentencorps Minerva en iets met een sleutel, stammend uit vroegere tijden. De alternatieve 'scene' is er niet bijster groot, maar wel actief vooral op het gebied van 'vreemde' culturen, mensenrechten en ('illegale') vluchtelingen. Dat de interesse juist naar die gebieden uitgaat, heeft waarschijnlijk te maken met de nabijheid van de bollenstreek en de aandacht die Leiden (de universiteit bijvoorbeeld) al vele jaren heeft met de wereld buiten Europa. 

Het Leidse gemeentebestuur pretendeert dat Leiden een unieke stad is. In het kader daarvan verandert ze de omgeving van het station (en het station zelf, dat even hard lekt als de ArenA) in een futuristisch kantorenpark waarvan er in ons land minimaal dertien in een dozijn gaan. Aan de westkant van het station ligt een aan de universiteit verbonden genetisch pretpark waar geleerden op kosten van het bedrijfsleven de evolutie een handje willen helpen, zodat de tomaten nog roder worden, de koeien meteen koffiemelk geven en de kippen hard gekookte eieren leggen. Ook bedrijf Gene Pharming, groot geworden door stier Herman, is er gevestigd. 

Aan de centrumkant van het station is de situatie niet veel vrolijker. Een elf-etages tellend gebouw, dat niet had opgevallen in een buitenwijk van Kiev, staat leeg. Op de ramen staan kreten als 'Tibet vrij' en 'PVK had gelijk'; handgeschreven getuigenissen van de laatste bewoners: krakers. Dit ruim tweehonderd kamers tellende speculatiepand - 'Centraal' - werd in mei 1994 gekraakt om anderhalf jaar later in desolate toestand te worden ontruimd nadat naast de wat slordige krakers ook junkies en zwervers intrek hadden genomen. Laatstgenoemde groep had het koud en stookte een vuurtje op de eerste etage, met voor de hand liggende gevolgen.  

Burgerlijk 

Naarmate het centrum dichterbij komt, ziet Leiden er aangenamer uit. Afgezien van de talloze uitzuigbureaus en winkels die je overal in Nederland tegenkomt. De speciale hondenuitlaatstrook doet wel wat burgerlijk aan. Leiden is dat misschien ook wel een beetje. De studenten lopen er weliswaar zelfs op een waterkoude vrijdagnamiddag met kratten bier rond, maar zijn al uitgebreid aan het netwerken en voldoen ondertussen aan de temponorm. 

Sommigen vrezen een oorlog of willen 'gewoon lol' hebben en gaan bij het militaristische Pro Patria, waarover de Leidse activistenkrant Lokaal Kabaal in het septembernummer uitvoerig berichtte. Aan één van de voornaamste straten, - de Breestraat - ligt het jongerencentrum LVC. Onaangekondigd stappen we binnen om te vragen wat voor mensen hier uitgaan, hoeveel mensen hier uitgaan, hoe lang het al bestaat, wat voor bands hier komen, of ze Bar & Boos zien als hun concurrent en nog wat ongerichte vragen. Van de aanwezigen weet niemand hier antwoord op en de dame die dit alles wel weet, duikt pas in januari weer op. We krijgen het programma voor de komende dagen in handen gedrukt en staan weer op straat. 

Via de slecht onderhouden Burcht vervolgen we onze weg langs de Oude Rijn richting de Koppenhinksteeg, het broeinest van alternatief Leiden. We stappen boekhandel Manifest binnen, die we natuurlijk niet links mogen laten liggen. De naam van deze dertien jaar oude winkel doet onterecht vermoeden dat ze iets te maken heeft met dat communistische, pardon, stalinistische schotschrift.  

De Socialistische Partij van Jan Marijnissen krijgt prominent aandacht in de etalage, maar binnen valt vooral het relatief uitgebreide assortiment romans op, tot en met Tolstoi's Anna Karenina, dat verdacht dicht bij de feministische literatuurkast ligt. Dat Manifest moeilijke tijden doormaakt ligt minder aan de winkel, dan aan het feit dat heel 'links' Nederland magere jaren doormaakt. Ondanks dat goedwillende pamflet Niet-Nix van de overgebleven PvdA-jongeren en de aanwezigheid van GroenLinks in diverse Nederlandse steden. Waaronder Leiden. 

Kosto 

Het komt de gebruikers van Koppenhinksteeg 2 niet slecht uit dat GroenLinks deel uit maakt van het Leidse college van B&W. Het is een gunstig politiek klimaat voor Vrouwengroep Loeder, Voedselcoöperatie De Lachende Lazuli, de redactie van Lokaal Kabaal, Rebel Leiden, Milieudefensie, Stichting de Fabel van de Illegaal en Politiek Infocentrum De Invalshoek, die allen in Koppenhinksteeg 2 zijn gevestigd.  

'De Invalshoek is een onafhankelijk politiek informatie- en actiecentrum. Het centrum wordt draaiende gehouden door een collectief van politiek actieve mensen. Een collectief dat op basis van vrijwilligheid en verantwoordelijkheid, inhoud probeert te geven aan linkse idealen en principes', legt een gele folder uit.  

Op de eerste etage worden we ontvangen door drie medewerkers van De Invalshoek, die nog in vergadering zijn over een manifestatie bij de illegalenbajes in Alphen aan de Rijn, op 21 december. Terwijl de vergadering doorgaat nemen we plaats op een zwart-rode bank aan een zwart-rode tafel, nieuwsgierig kijkend naar de met honderden boeken behangen muur, waar literatuur en lectuur te vinden is over alle mogelijk onderwerpen die met progressiviteit te maken hebben. Werken over antroposofie en theosofie staan zij aan zij met aan fascisme gelieerde onderwerpen. De anti-militaristische afdeling krijgt net als de communistische weinig aandacht meer, terwijl de anti-kapitalistische (Philips, Shell, Heineken) in populariteit groeit.  

Zeker bij Gerrit, die, actief bij zowel De Invalshoek als bij Lokaal Kabaal, het archief bijhoudt. Voorzien van een halfje wit en pak hagelslag schuift hij aan. Gerrit kwam een jaar of vier geleden naar Leiden en belandde al snel in de 'linkse scene'. ,,In die tijd bundelde de alternatieve wereld zich meer en meer rond de Koppenhinksteeg, dat een gapend gat vormde in het centrum. Daarvoor zat overal wat, maar het ontbrak de scene aan een gemeenschappelijke ruimte.'' 

De eerste etage van het pand is als enige nooit gekraakt geweest. De om de hoek gelegen boekwinkel Manifest klopte zes jaar geleden bij de gemeente aan om opslagruimte en kreeg de etage toegewezen. Een groep mensen opende er niet veel later het infocentrum De Invalshoek. Tegenwoordig heeft De Invalshoek een gebruikerscontract met de gemeente. Een contract 'om niet'. 

Sterker nog: de gemeente neemt de kosten van gas en elektriciteit voor haar rekening, bang als ze is dat De Invalshoek later rechten zou kunnen ontlenen aan een contract met het elektriciteitsbedrijf. Bovendien verstrekt de gemeente De Invalshoek jaarlijks een subsidie van 1.500 gulden, officieel voor het houden van informatie-avonden, maar sinds jaar en dag sluitpost van de begroting, waarop naast zo'n vijfhonderd donateurs diverse fondsen de debetzijde van de balans vormen. De kosten voor de aanschaf van literatuur worden grotendeels door de zes medewerkers zelf gedragen. 

Slechts eenmaal kwam de subsidie van de gemeente op de tocht te staan. Op 17 juni '92 bracht de toenmalige staatssecretaris van Justitie Aad Kosto een bezoek aan het congres 'Jurist en Werk' te Leiden. Toen hij de Pieterskerk trachtte te bereiken, werd hij belaagd door actievoerders en kreeg hij een zakje verf naar zijn hoofd. De politie greep in en deelde rake klappen uit. De rel was compleet. De Invalshoek werd hiervoor verantwoordelijk gesteld: ze moest openlijk haar excuses aanbieden op straffe van het intrekken van de subsidie. De Invalshoek dacht er echter niet aan de knieval te maken. De zaak liep met een sisser af. 

Het brede perspectief 

We krijgen de indruk dat de politieke situatie in Leiden onaangenamer kan zijn. ,,Overdreven veel contact met politieke partijen hebben we niet. Soms met GroenLinks. Met de SP werken we helemaal niet samen. Soms hebben ze aardige acties, maar op het gebied van vluchtelingen heeft de partij smerige trekjes.'' zegt Gerrit. ,,Vaak is het moeilijk om samen te werken met 'gevestigde' clubs, omdat onze standpunten veelal verder gaan dan die van gematigde groepen, zoals Vluchtelingenwerk of kerkelijke organisaties. In veel gevallen krijgen we dan onenigheid, is de samenwerking een paar maanden bekoeld, maar na verloop van tijd zoeken we elkaar toch weer op.'' 

Een goed voorbeeld hiervan deed zich onlangs voor. Op tien december organiseerde de stichting De Fabel van de Illegaal, officieel een op eigen benen staande vluchtelingenorganisatie maar nauw samenwerkend met De Invalshoek, een fakkeloptocht door het Leidse centrum. 'Tegen detentie en deportatie van vluchtelingen' was het motto van De Fabel. Vluchtelingenwerk stond er echter op dat het woord 'deportatie' niet gebezigd werd in de toespraken die na de tocht werden gehouden. Overigens werd de fakkeloptocht met zo'n 250 mensen beduidend beter bezocht dan in grotere steden als Amsterdam en Utrecht.  

Stichting De Fabel van de Illegaal houdt tweemaal per week een illegalenspreekuur, waar mensen zonder papieren ('geïllegaliseerden', volgens de terminologie van De Fabel) met financile, medische of huisvestingsproblemen kunnen aankloppen. Gerrit: ,,Zelf ben ik meer op het politieke dan op het praktische vlak actief. Het bieden van hulp aan illegalen is natuurlijk belangrijk, maar het blijft pappen en nathouden. Voor mij is het bredere perspectief belangrijk. Het stoppen van deportatie is één van onze doelstellingen. Dat is weliswaar erg defensief, maar wel nodig. De discussie zou moeten gaan over het openen van de grenzen of, beter, het weghalen daarvan.''

Eén van de motieven om te strijden voor de rechten van vluchtelingen is een schuldgevoel: ,,Eeuwenlang heeft het Noorden het Zuiden uitgebuit, de oorzaak van de ellende in veel landen. Daarom maak ik ook geen enkel onderscheid tussen economische en politieke vluchtelingen.''  

Gekoppeld aan mensenrechten is dat ook het voornaamste thema in Lokaal Kabaal, dat tot voor drie jaar De Peueraar (spotnaam voor Leidenaar) heette. Dat was meer gericht op de scene en minder op de 'buitenwereld'. Het verschil in oplage is evident: 150 destijds bij De Peueraar tegenover 1000 (officieel) bij Lokaal Kabaal.  

De Leidse scene staat ook bekend om het grote aantal Engelsen - op zoek naar werk tussen de tulpen en anjers - dat daar deel van uitmaakt, hoewel dat aantal na de ontruiming en sloop van de kraakpanden aan de Morsstraat en het eerder genoemde Centraal tanende is. Volgens de net binnengelopen studente en fotografe Esther zijn velen naar Den Haag getrokken. ,,Dat zie je ook op straat. In Den Haag zijn nu veel meer Engelse straatmuzikanten, terwijl het in Leiden stil is op straat.'' 

Een twintigtal Engelsen woont nog in de Anna-kliniek nabij het station, samen met Bar & Boos en de Droomfabriek behorend tot de grootse kraakpanden in de stad van de Mare. Daarnaast is en nog een zevental kleinere panden. Gerrit, met voeten op tafel: ,,Dat geringe aantal heeft niet zozeer te maken met de kraakwet, maar gewoon met het feit dat er zo weinig leegstaat. Een kraakspreekuur is er niet meer, al kunnen mensen die willen kraken hier of bij de buren altijd terecht voor informatie.'' 

Net als bij veel activisten is voor Gerrit het persoonlijke politiek en andersom. ,,Politiek actief zijn betekent niet alleen lol hebben maar ook dingen doen die niet zo leuk zijn. Het archief bijwerken en allerlei administratieve handelingen is niet altijd even leuk, toch moet het gebeuren. Dan steek ik me energie liever hierin dan in het runnen van een kraakkroeg. Wat dat betreft heb ik mijn twijfels over de 'vrijheid, blijheid anarchisten'. Iets als de TAZ (Tijdelijk Autonome Zone) vind ik doodsteek voor de beweging, het politieke nulpunt.''  

Koekoeroe-gate 

De combinatie van het persoonlijke en politieke kan ervoor zorgen dat kleine problemen op politiek gebied kunnen uitgroeien tot haat en nijd op het persoonlijke vlak. Niet alleen in Amsterdam. Een treffend voorbeeld is de vete tussen de vrije radio Koekoeroe (genoemd naar het hardnekkige geluid van de Leidse duiven) en de concertruimte Bar & Boos dat in alternatief Leiden zorgde voor een heftige herfst.  

Het kwam er grofweg op neer dat de betrekkelijk nieuwe alternatieve radiozender niet meer welkom was in het gekraakte pand van Bar & Boos. Koekoeroe zat op de zolderkamer, maar kreeg op een gegeven moment te maken met een politie-inval, aangezien het een soort van piraat is. De mensen van Bar & Boos - op de begane grond is elke zaterdag met of zonder live-optreden een dansavond, op de eerste etage elke woensdag het vegetarisch/veganistisch eetcafé Linke Soep, - waren niet vreselijk verheugd met het bezoek, ook al omdat er plannen zijn voor de aankoop van het pand, naar Utrecht's model (ACU).  

De mensen van Koekoeroe, die ook invloed hadden op de muziekkeuze van de dansavonden, wilden blijven en bleven totdat Bar & Boos de zender van het dak haalde, de sloten op de deuren verwisselde en de apparatuur van de radio verhuisde naar een of ander obscuur kraakpand. Tijdens de vele vergaderingen, die meer op onderhandelingen leken, vielen felle woorden. Mensen werden door vroegere kameraden uitgescholden voor fascist, dictator en wat dies meer zij. 

Daniëlle, sinds een jaar betrokken bij Bar & Boos, wist niet wat ze meemaakte in Leiden, waar ze geschiedenis ging studeren, een studie die ze inmiddels heeft verruild voor de theaterschool. Ze schreef een lange, zeer lange brief waarin zelfs het woord 'Koekoeroe-gate' viel. Daniëlle begrijpt nu nog niet hoe het zover heeft kunnen komen. ,,Ik denk ook dat de buren van De Fabel er niet blij mee zijn als er regelmatig politie door de straat rijdt, omdat hier een illegale zender in de lucht zit. De mensen die voor hulp komen zullen daardoor worden afgeschrikt. 

Bovendien zullen de mensen die hier komen eten - en dat zijn lang niet alleen mensen uit de scene - er niet blij mee zijn. Uiteindelijk waren het de Koekoeroe-mensen die stopten met praten.''De affaire heeft duidelijk haar sporen nagelaten in de Leidse scene. Wanneer het woord Koekoeroe valt, lijkt iedereen wel zijn of haar zegje te willen doen, maar steeds met het verzoek de zaak 'niet uit te melken'.  

Radio Koekoeroe zit nu elders en met Bar & Boos gaat het redelijk. Het drie jaar geleden gekraakte pand - waar voorheen doodskisten werden gemaakt - heeft net een verbouwing achter de rug. De muren zijn geverfd, aan het plafond hangen fietswrakken en de tralies voor de ramen zijn van hun zwarte kleur af.  

Een tijdje geleden was de bar ook op vrijdagavond open, maar een gemiddelde van drie tot vier bezoekers vormde geen basis om door te gaan. De concurrentie met het LVC en het eveneens aan de Breestraat gelegen Statthuis, dat met haar jeugdwerkers wat conventioneler is, bleek te sterk. Momenteel draaien de woens- en zaterdagen goed en liggen de problemen meer in de personele sfeer. Met andere woorden: er is een klein tekort aan vrijwilligers die achter de bar willen staan. 

Dierenrechten 

Met een gebrek aan man/vrouwkracht heeft ook Margreet te maken. Zij is werkzaam bij de Actiegroep Dierenstrijd Leiden, dat niet 'het zoveelste clubje' wil zijn maar een netwerk tot stand wil brengen van verschillende organisaties die zich inzetten voor dierenrechten. Eerder was ze verbonden aan PeTA en schreef ze over dierenleed voor Lokaal Kabaal, maar is daarmee opgehouden toen de redactie zich vooral ging toeleggen op mensenrechten en het vluchtelingenvraagstuk.  

Een principieel onderscheid tussen mensen- en dierenrechten maakt ze niet. ,,Ook als het om leed gaat wil ik consequent zijn'', aldus de activiste, die voltijds werkt bij de FNV-Dienstenbond. Dierenleed is een erg breed onderwerp, variërend van Gene-pharming tot de jachtpartijen van de Koninklijke Familie (met Willem-Alexander misschietend vanaf een klapstoeltje). Omdat het onmogelijk is om alles tegelijk aan te pakken, maakt ze keuzes.  

De meest recente actie was in samenwerking met het Haagse 'By Back' en 'Dieren Buitenspel' gericht tegen Circus Paradox. Bij de volgende actie zal McDonald's het doelwit zijn. De hamburgergigant wil twee nieuwe vestigingen in Leiden openen, waaronder een McDrive. De gemeente werkt van harte mee en financiert het stinkend rijke bedrijf zelfs, want met een bonnetje uit een parkeerautomaat krijgt de automobilist een tweede hamburger gratis bij oom Donald.  

Margreet vermoedt dat dit een goedmakertje van de gemeente is: ,,De gemeente wilde destijds de Beestenmarkt sfeervol inrichten, zodat de parkeergarage moest verdwijnen. McDonalds was bang dat daarmee de klandizie zou dalen, alsof mensen speciaal met de auto pakken om te gaan eten bij McDonalds! De nieuwe vestiging komt trouwens te liggen aan een autovrije straat en dat is geen probleem. Het is echt schandalig dat een gemeentebestuur van een stad met zeer hoge gemeenteheffingen en relatief veel armoe geld pompt in zo'n concern.'' Middels een briefkaartenactie zal de Actiegroep Dierenleed pogen de opmars van McDonald's in Leiden te stuiten. ,,Dat klinkt misschien erg soft, maar we moeten proberen ons doel te bereiken.''  

Margreet zegt last te ondervinden van het imago die ze als radicale dierenactiviste door de buitenwacht krijgt aangemeten na de acties van Frank en Eric, die momenteel wegens brandaanslagen in de Bijlmerbajes zitten. ,,Mensen associëren tegenwoordig de dierenstrijd met terrorisme. Als wij in de binnenstad een theatrale actie willen gaan voeren tegen de vleesconsumptie tijdens de kerstdagen, lijkt het wel of we eerst moeten uitleggen dat we geen brandbom willen laten ontploffen.'' 

Een echt oordeel over de acties van Frank en Eric heeft ze niet, al zet ze haar vraagtekens of het de manier is om het doel te bereiken. ,,Mijn doel is dat dieren niet gebruikt worden om op te eten, niet om te dragen, niet voor amusement of anderszins uitgebuit worden. Kortom: dat dieren dezelfde rechten krijgen als mensen. Die discussie komt niet aan bod als je dergelijke acties voert.'' 

Margreet en consorten hebben nog een lange weg te gaan voordat het beoogde netwerk van dierenrechtenorganisaties daadwerkelijk van de grond zal komen. Het blijkt niet eenvoudig om mensen te laten opdraven wanneer je een actie organiseert, ook niet in een kleine 'ons-kent-ons'-scene als in Leiden. ,,Ik zou willen dat ik voor een actie eventjes rond zou kunnen bellen om mensen te mobiliseren, maar zo is de praktijk niet'', constateert Margreet.  

Genoeg werk aan de winkel dus, aan Margreet's enthousiasme zal het niet liggen. Wanneer Gerrit binnenkomt om de ruimte van De Invalshoek af te sluiten, breidt ze een eind aan haar verhaal. "Tja, als ik begin over dieren of over McDonald's dan raak ik niet uitgepraat," lacht ze. 

Een beetje vermoeid slenteren we door de schemerige straten, waar de schaduw van zaterdag begint te vallen. Bij de eerstvolgende (en naar we vermoeden enige) falaffel-tent houden we halt om politiek correct te eten. Een vaste klant en de verkoopster hebben zo te horen net kennisgemaakt met het begrip 'filosofie', maar kunnen de klok niet vinden waarvan de klepel kleppert.  

Eén van ons begint enthousiast college te geven, over de straat die geen straat is enzo. Bij de verkoopster slaat het vonkje niet over, terwijl de klant water ziet branden. In Leiden moeten we blijkbaar niet zijn voor semi-filosofische verhandelingen over de nutteloosheid der dingen. Maar dat hadden we al eerder gemerkt... 

Patrick van Ijzendoorn

Guido Zijlstra